Sarniak sosnowy

Opis

Sarniak sosnowy to grzyb z kolcami zamiast blaszek lub rurek. Ma grubomięsisty, płaski lub płaskowypukły kapelusz pokryty grubymi, brązowymi do ciemnobrązowych łuskami, a od spodu gęste, krótkie kolce, kremowe do brązowych. Trzon jest krótki, pełny, kremowy do jasnobrązowego. Rozmiary kapelusza podawane w opisach są różne (do 6 cm lub 10–25 cm).

Rośnie w lasach sosnowych, także na wrzosowiskach i skalistych glebach, często w kręgach. Jest bardzo podobny do sarniaka świerkowego, od którego różni się siedliskiem, a według części opisów mniejszymi owocnikami i ciemniejszymi, bardziej odstającymi łuskami.

Młode okazy mają przyjemny zapach i łagodny smak, starsze mogą być gorzkie. W Polsce w latach 2004–2014 gatunek był chroniony; przed zbiorem sprawdź aktualny stan prawny. Nie zbieraj grzybów, co do których masz wątpliwości.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Grubomięsisty, płaskowypukły do płaskiego, pokryty grubymi łuskami od brązowych do ciemnobrązowych (wilgotny niemal czarny, po wyschnięciu ciemnobrązowy do czarnego); łuski ciemniejsze i bardziej odstające niż u sarniaka świerkowego. Średnica według różnych opisów do 6 cm lub 10–25 cm (płytko lejkowaty, biały, z wiekiem brązowofioletowy, z łuskami w koncentrycznych kręgach) – opisy się nie zgadzają.

Hymenofor (spód kapelusza)

Kolce (nie rurki ani blaszki), długości ok. 0,2 cm, gęste, świeże od kremowych do brązowych, w eksykatach ciemnobrązowe. Przyrost do trzonu – brak danych.

Trzon

Cylindryczny, wysokość do 5 cm, grubość do 1,5 cm, centralny lub ekscentryczny, pełny. Powierzchnia świeża od kremowej do jasnobrązowej, po wyschnięciu ciemnobrązowa. Pierścień – brak danych.

Miąższ

Kruchy, u młodych okazów białawy, u starszych szarobrązowawy; zapach korzenny, smak przyjemny (starsze owocniki mogą smakować gorzko). Nie należy próbować miąższu nieznanych grzybów.

Wysyp i zarodniki

Barwa wysypu – brak danych. Zarodniki (bazydiospory) kuliste do jajowatych, ornamentowane guzkami, 7,0–8,5 × 6,0–8,0 µm (Q = 1,08).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb; część opisów określa go jako saprotroficzny (w literaturze mykologicznej sarniaki zwykle uważa się za mykoryzowe – do potwierdzenia). Rośnie w lasach z sosną, w Korei notowany pod dębami. Często tworzy czarcie kręgi na wrzosowiskach sosnowych i skalistych glebach; związany ze starymi, długo ciągłymi drzewostanami i nie znosi zrębów zupełnych.

Występowanie. Ameryka Północna, Europa (od Morza Śródziemnego po północną Skandynawię, od Wysp Brytyjskich po Azję) i Azja. W Polsce dawniej nie odróżniany od sarniaka świerkowego, więc wiele jego stanowisk mogło być zapisywanych pod tą nazwą. W latach 2004–2014 był w Polsce objęty ochroną gatunkową; obecnie nie jest chroniony (Dz.U. 2014 poz. 1408).

Owocnikowanie. Brak danych.

Z czym można go pomylić?

• Sarcodon imbricatus (sarniak świerkowy) — Morfologicznie niemal identyczny; owocnik większy, łuski na kapeluszu jaśniejsze i mniej odstające; różni się siedliskiem (świerk), zasięgiem i cechami genetycznymi.
• Kolczakówki (Hydnellum), chronione sarniaki (Sarcodon joeides, S. underwoodii, S. glaucopus, S. scabrosus) i szaraczek sosnowy (Boletopsis grisea) — Uwaga: gatunki chronione (ochrona ścisła), których nie ma w Atlasie. Kolczakówki mają twarde, korkowate owocniki, często zrośnięte i obrastające igły lub gałązki; chronione sarniaki są mniejsze, gorzkie, często z sinozielonawą podstawą trzonu; szaraczek ma pory zamiast kolców. W razie wątpliwości nie zbierać.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Przez lata był opisywany jako sarniak świerkowy; dopiero analizy DNA wykazały, że to osobny gatunek.
• W latach 2004–2014 był w Polsce objęty ochroną gatunkową.
• Jest jednym z niewielu grzybów, z których można uzyskać niebieskie barwniki do tkanin.