Szyszkogłówka kolczasta

Opis

Szyszkogłówka kolczasta to mały grzyb o kapeluszu zwykle mniejszym niż paznokieć dorosłego człowieka, w kształcie łyżeczki lub nerki, pokrytym ciemnobrązowym, delikatnym włoskiem. Z boku kapelusza wyrasta cienki, owłosiony, brązowoczarny trzon, a spód pokrywają drobne, szarawe kolce zamiast blaszek czy rurek. Cały owocnik jest twardy i łykowaty.

Rośnie na opadłych szyszkach sosny, często na tych częściowo zagrzebanych w ściółce, w borach sosnowych i mieszanych. W Polsce jest pospolita, ale łatwo ją przeoczyć, bo jest mała i niepozorna. Owocniki można znaleźć przez cały rok, a przezimowane stają się niemal czarne.

Najłatwiej ją rozpoznać po połączeniu trzech cech: rośnie na szyszce, ma boczny owłosiony trzon i kolce pod kapeluszem. Jest niejadalna ze względu na twardość i drobne rozmiary.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Mały, zwykle 0,5–2 cm, rzadko do 4–5 cm; półkolisty lub nerkowaty, od góry zaokrąglony, od spodu płaski. Powierzchnia z początku szczeciniasta, ciemnokasztanowobrązowa, owłosiona lub filcowata, lekko strefowana; z wiekiem staje się gładsza i ciemnieje do prawie czarnej. Brzeg jaśniejszy (płowy do jasnobrązowego), z wiekiem podwinięty i falisty. Okazy przezimowane są czarnobrązowe i często porośnięte zielenicami. Czasem występują owocniki bez kapelusza.

Hymenofor (spód kapelusza)

Kolce (nie blaszki ani rurki) o długości do 3 mm, walcowate, zaostrzone na końcach, zbiegające na trzon. Młode są białawe, jasnobrązowe lub purpuroworóżowawe, następnie pokrywają się białym nalotem zarodników, a w końcu szarzeją i brązowieją.

Trzon

Boczny lub ekscentryczny, przyrośnięty do brzegu kapelusza; cylindryczny lub lekko spłaszczony, cienki (ok. 2 mm), wysokość 2–8 cm, z cebulkowato zgrubiałą podstawą. Powierzchnia owłosiona, barwy ciemnokasztanowobrązowej lub brązowoczarnej. Zdarza się, że z jednej grubej podstawy wyrasta kilka trzonów lub trzon jest rozgałęziony.

Miąższ

Łykowato-elastyczny, w stanie suchym sztywny; w kapeluszu dwuwarstwowy: cienka, zwarta, czarnobrązowa i owłosiona warstwa górna oraz gruba, miękka, biała do jasnobrązowej warstwa dolna. Trzon ma cienką ciemną korówkę i ochrowy miąższ wewnątrz. Zapach i smak nieznaczne. KOH nałożony na powierzchnię owocnika natychmiast barwi ją na czarno. Miąższu nie należy próbować.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki bezbarwne, elipsoidalne, jajowato-kuliste do prawie kulistych, brodawkowate, amyloidalne, cyjanofilne; wymiary ok. 4–5,5 × 4–5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof rosnący na opadłych szyszkach drzew iglastych, zwłaszcza sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris), szczególnie na szyszkach częściowo lub całkowicie zagrzebanych w ziemi; rzadziej na szyszkach świerka, w Kalifornii głównie na szyszkach daglezji. Do wzrostu owocników potrzebuje wysokiej wilgotności; hamuje go zarówno pełne nasłonecznienie, jak i całkowita ciemność. Owocniki zmieniają kilkukrotnie reakcję geotropową, dzięki czemu kolce ostatecznie skierowane są w dół. Rozwój owocnika trwa od 9 do 35 dni, a zarodniki zaczynają powstawać po 48–72 godzinach od rozpoczęcia wzrostu kapelusza.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniony w Europie, Ameryce Północnej i Środkowej oraz w umiarkowanej Azji. W Polsce pospolity w borach sosnowych i mieszanych, choć z powodu małych rozmiarów rzadko zauważany. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. W Polsce owocniki spotyka się przez cały rok; starsze ciemnieją powoli i bywają widoczne na szyszkach całą zimę. Najliczniej pojawiają się latem i jesienią.

Z czym można go pomylić?

• Baeospora myosura — Drobny grzyb blaszkowy rosnący na szyszkach świerka; ma blaszki zamiast kolców i trzon osadzony centralnie.
• Strobilurus spp. (np. S. trullisatus) — Drobne grzyby blaszkowe wyrastające z szyszek (m.in. daglezji); mają blaszki i środkowy trzon, nie mają kolców.
• Mycena purpureofusca — Drobna grzybówka rosnąca na szyszkach sosny; ma blaszki i cienki, gładki, centralnie osadzony trzon, bez brązowego owłosienia.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa rodzajowa Auriscalpium po łacinie oznacza „łyżeczkę do uszu”, czyli małe narzędzie do usuwania ciał obcych z ucha; angielska nazwa „ear-pick fungus” nawiązuje do kształtu owocnika.
• Linneusz opisał gatunek w 1753 r. w rodzaju Hydnum; w 1821 r. Samuel Frederick Gray wydzielił dla niego odrębny rodzaj Auriscalpium.
• Mimo zupełnie innego wyglądu szyszkogłówka jest spokrewniona z m.in. blaszkowym rodzajem Lentinus, żagwiowatym Albatrellus i kolczakowatym Hericium – wszystkie należą do rzędu Russulales.
• Owocnik w trakcie rozwoju trzykrotnie zmienia reakcję na grawitację, dzięki czemu trzon rośnie pionowo, kapelusz poziomo, a kolce kierują się ku dołowi i sprawnie uwalniają zarodniki.
• Podręcznik z 1887 r. podawał, że gatunek bywał jadany we Francji i we Włoszech; dziś uznaje się go za niejadalny.