Wieloporek gwiaździsty

Opis

Gwiazda wieloporowata to niezwykły grzyb o owocniku przypominającym gwiazdosza. Młody owocnik jest kulisty i ukryty w ziemi lub ściółce, potem jego zewnętrzna powłoka pęka na kilka do kilkunastu ramion, które odginają się ku dołowi i unoszą środek nad podłoże. Rozwarty owocnik ma zwykle kilka centymetrów średnicy i ochrowoszarą do brązowej barwę. W środku siedzi szarobrązowy, kulisty woreczek z zarodnikami, podparty wieloma krótkimi kolumienkami i najeżony licznymi małymi otworkami, jak solniczka lub sitko.

Rośnie na ziemi, na przepuszczalnych, często piaszczystych lub wapiennych glebach, w lasach sosnowych, świerkowych, liściastych i nadrzecznych oraz w ciepłolubnych zaroślach. Owocniki pojawiają się od września do listopada. W Polsce jest bardzo rzadki, znanych jest zaledwie kilka aktualnych stanowisk, i podlega ścisłej ochronie gatunkowej.

Od gwiazdoszy łatwo go odróżnić po wielu otworkach w woreczku zarodnikowym (zamiast jednego na szczycie) i po wielu kolumnowatych trzonkach. Jeśli znajdziesz ten grzyb, nie zrywaj go ani nie niszcz; zrób zdjęcie i zgłoś stanowisko mykologom.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Gatunek gasteroidalny, bez kapelusza w ścisłym sensie. Owocnik rozwija się pod ziemią lub w warstwie ściółki, połączony u podstawy sznurem grzybni; za młodu okrągły. Egzoperydium (trzywarstwowe: zewnętrzna warstwa grzybniowa, środkowa włóknista, wewnętrzna pseudoparenchymatyczna) pęka na 5–14 nierównych ramion (opisy podają różne zakresy), odgina je ku dołowi i unosi owocnik nad podłoże. Rozwarty owocnik ma 2–12 cm średnicy od końca do końca ramion, barwę ochrowoszarą do ochrowobrązowej; wewnętrzna warstwa ramion jest początkowo jasnobeżowa, potem żółknie lub brązowieje i często pęka i łuszczy się. Zarodnikonośny woreczek (endoperydium) jest prawie kulisty, 1–5 cm średnicy, szarobrązowy, drobno chropowaty od niskich (poniżej 0,1 mm), lekko połączonych brodawek.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak hymenoforu rurkowego ani blaszkowego. Zarodniki powstają we wnętrzu woreczka (gleba), który otwiera się licznymi (od kilku do ok. 30) małymi, okrągławymi ujściami o strzępiastych brzegach, położonymi głównie w górnej połowie endoperydium. Gleba jest brązowa do szarobrązowej, o watowatej strukturze. Kolumienki (columellae) zaczynają się u podstawy gleby i kończą w jej wnętrzu, nie łącząc się z ujściami.

Trzon

Brak typowego trzonu. Endoperydium podtrzymuje grupa 8–31 krótkich, kolumnowatych, spłaszczonych kulisto trzonków; podstawa owocnika jest wklęsła lub wysklepiona, często oblepiona ziemią.

Miąższ

Dojrzały owocnik zawiera sproszkowaną glebę, nie miąższ. Smak niewyraźny; wysuszone okazy pachną jak proszek curry lub kostki rosołowe. Nie należy próbować.

Wysyp i zarodniki

Wysyp brązowy. Zarodniki okrągławe, nieamyloidalne, bez pory rostkowej, graniasto urzeźbione (wyrostki do 1,6–2 µm); średnica ok. 4–8 µm (opisy podają różne zakresy, wyższe wartości obejmują ornamentację).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny saprotrof, rozkładający materię organiczną. Owocniki rosną grupowo na dobrze przepuszczalnej, często piaszczystej lub wapiennej glebie, zwykle w półcieniu drzew; preferuje stoki o wystawie południowej. W lasach łęgowych rośnie także na cięższych glebach.

Występowanie. Zasięg obejmuje strefę umiarkowaną półkuli północnej; wcześniejsze doniesienia z innych kontynentów dotyczyły prawdopodobnie pokrewnych gatunków. W Europie rzadki, w większej liczbie na południu, wpisany na czerwone listy co najmniej 12 krajów (m.in. Austrii, Belgii, Niemiec, Anglii, Holandii, Słowacji, Szwecji, Czech); w Szwajcarii uznany za wymarły, w Wielkiej Brytanii odnaleziony ponownie w 2006 r. Siedliska: lasy sosnowe i świerkowe, liściaste, łęgi nadrzeczne (wierzbowo-topolowe), ciepłolubne zarośla, żywopłoty, pobocza i pastwiska. W Polsce bardzo rzadki, do 2020 r. podano 8 stanowisk historycznych, 5 aktualnych i jedno wątpliwe. Podlega ochronie ścisłej (Dz.U. 2014 poz. 1408); na Czerwonej liście ma status E (wymierający).

Owocnikowanie. W Europie od września do listopada.

Z czym można go pomylić?

• Geastrum spp. (gwiazdosze) — Gwiazdosze mają jedno ujście na szczycie woreczka zarodnikowego, osadzonego na jednej szypułce lub bezpośrednio na podstawie; gwiazda wieloporowata ma wiele ujść i liczne kolumnowate trzonki.
• Myriostoma calongei — Gatunek z Nowego Meksyku (Ameryka Północna); ma wyraźniej brodawkowate endoperydium z brodawkami powyżej 0,1 mm wysokości.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Pierwszy zwięzły opis tego grzyba pochodzi z 1696 r., z wydania Synopsis methodica stirpium Britannicarum Johna Raya, uzupełnionego przez Samuela Doody'ego, który porównał go do durszlaka z gwiaździstą pochwą.
• Nazwa angielska „pepper pot” (solniczka, pieprzniczka) i dawna nazwa „Cullenden puff-ball” nawiązują do sitowatych otworów w woreczku zarodnikowym.
• Zarodniki wyrzucane są małymi obłoczkami, gdy krople deszczu uderzają w ścianę woreczka; ściśnięta watowata gleba wypycha je przez ujścia.
• W 2004 r. był jednym z 33 gatunków grzybów zaproponowanych przez Europejską Radę Ochrony Grzybów do objęcia Konwencją Berneńską.