Zasłonak fioletowy

Opis

Zasłonak fioletowy to efektowny grzyb o kapeluszu 4–15 cm, w młodości intensywnie niebieskofioletowym, z lekkim metalicznym połyskiem, później ciemnofioletowym do brązowawego. Powierzchnia jest sucha, aksamitna i drobno łuskowata. Blaszki są ciemnofioletowe, z wiekiem brązowieją od dojrzewających zarodników. Trzon jest pałkowaty, ze zgrubiałą podstawą, tak samo ciemnofioletowy, a miąższ fioletowy i pachnie słabo cedrem.

Rośnie od sierpnia do października na ziemi, najczęściej w lasach liściastych i mieszanych pod bukami i brzozami, pojedynczo lub w małych grupach. W Polsce jest rzadki i spotykany głównie w górach, a na Czerwonej liście ma kategorię „narażony”.

Odróżnia go bardzo ciemna, prawie czarnofioletowa barwa całego owocnika i brązowy wysyp. W rodzaju zasłonak wiele gatunków jest trujących, a niektóre śmiertelnie, więc łatwo o groźną pomyłkę. Ze względu na rzadkość najlepiej go oglądać i fotografować, a nie zbierać.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3,5–15 cm; wypukły, z wiekiem szeroko wypukły, z szerokim garbem lub płaski, z podwiniętym brzegiem. Młody intensywnie niebieskofioletowy z lekkim metalicznym połyskiem, ciemnofioletowy do niebieskoczarnego, u starszych brązowawy z fioletowym odcieniem. Powierzchnia sucha, ziarnista, aksamitna, pokryta drobnymi puszystymi łuskami; niekleista, najwyżej czasem tłustawa. Skórka zwykle w postaci trichodermy.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki szeroko przyrośnięte do trzonu, szerokie, o rozstawie od rzadkiego do umiarkowanie gęstego. Barwa od ciemnofioletowej u młodych owocników, przez fioletowobrązową, do ciemnobrązowej u starszych. Ostrza blaszek pokryte kosmkami (widoczne pod lupą).

Trzon

Wysokość 6–18 cm, grubość 1–3 cm, pałkowaty, z wyraźnie zgrubiałą bulwiastą podstawą (do ok. 4 cm). U młodych owocników pełny, u starszych pusty w środku. Powierzchnia łuskowata lub pokryta wełnistymi włókienkami, ciemnofioletowa, w suchą pogodę niemal czarna, o barwie zbliżonej do kapelusza. U młodych okazów otoczony zasnówką, która szybko zanika; u nasady może występować fioletowa grzybnia.

Miąższ

Fioletowa, ciemniejsza pod skórką kapelusza i w trzonie. Zapach słaby, przyjemny, cedrowy; smak łagodny, nieznacznie cedrowy. Nie należy próbować miąższu. Zasady (KOH) barwią miąższ na czerwono, kwasy na zielonkawo.

Wysyp i zarodniki

Wysyp brązowy do rdzawobrązowego. Zarodniki migdałowate do elipsoidalnych, szorstkie, z drobnymi brodawkami, 11,5–15 × 7–9 µm (opisy podają różne zakresy). U C. hercynicus zarodniki są szersze, bardziej zaokrąglone.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy. W Europie występuje głównie w lasach liściastych i mieszanych, pod bukami, brzozami (m.in. Betula pubescens, B. pendula), osiką, w Europie Środkowej i Południowej także z leszczyną; rzadko pod drzewami iglastymi. Formy iglaste (hercynicus) rosną pod świerkami i sosnami, zwykle na glebach zasadowszych, wśród mchów. Zwykle na glebach kwaśnych; owocniki pojedynczo lub w niewielkich grupach, czasem w kręgach, często w pobliżu butwiejącego drewna. Pigment barwiący owocniki to kompleks żelaza(III) z (R)-β-dopą; owocniki zawierają ok. 100 razy więcej żelaza niż większość grzybów.

Występowanie. Półkula północna: Europa, Azja, Ameryka Północna (tu częściej pod drzewami iglastymi), także zachodnia Grenlandia; bliskie gatunki opisano z Ameryki Środkowej i Południowej, Australii i Oceanii. Nigdzie w Europie nie jest pospolity. W Polsce rzadki, spotykany głównie w górach; na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006) ma kategorię V (narażony). Nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce. Znajduje się na listach gatunków zagrożonych m.in. w Belgii, Niemczech, Danii, Anglii i Holandii; na Słowacji jest chroniony.

Owocnikowanie. Od sierpnia do października (lato–jesień).

Z czym można go pomylić?

• Cortinarius traganus (zasłonak wonny) — Blaszki ochrowe, później rdzawobrązowe, miąższ szafranowoochrowy, nieprzyjemny zapach acetylenu; nie jest fioletowoczarny.
• Cortinarius hercynicus (zasłonak hercyński) — Bywa uznawany za podgatunek zasłonaka fioletowego; rośnie pod świerkami i sosnami, ma szersze zarodniki i mniej masywne owocniki.
• Cortinarius cotoneus — Wymieniany jako podobny; brak danych o różnicach.
• Entoloma bloxamii i Entoloma parvum (dzwonkówki) — Wymieniane jako podobne; brak danych o różnicach. Gatunki z rodzaju Entoloma mają różowawy wysyp, a nie brązowy.
• Lepista nuda (gąsówka fioletowa, w katalogu Clitocybe nuda) — Gatunek często mylony z fioletowymi zasłonakami. Ma jasny, różowawy wysyp (u zasłonaka brązowy), bladsze blaszki i brak zasnówki; miąższ nie jest ciemnofioletowy. Rośnie zwykle w ściółce, także poza lasem.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Opisany przez Karola Linneusza w 1753 r. jako Agaricus violaceus, jeden z niewielu gatunków grzybów nazwanych w jego dziele Species Plantarum.
• Jest gatunkiem typowym rodzaju Cortinarius; gdyby rodzaj podzielono, to gatunki fioletowe zachowałyby tę nazwę rodzajową.
• Barwnik owocników, kompleks żelaza(III) z (R)-β-dopą, zidentyfikowano dopiero w 1998 r.; owocniki zawierają około 100 razy więcej żelaza niż większość grzybów.
• Jest jedynym zasłonakiem z dużymi cystydami zarówno na ostrzach, jak i na bokach blaszek, co ułatwia identyfikację pod mikroskopem.