Białolejkówka buławotrzonowa

Opis

Białolejkówka buławotrzonowa ma kapelusz o średnicy 4–8 cm, szarobrązowy, czasem z oliwkowym odcieniem i jaśniejszym brzegiem; w suchej pogodzie blednie do ochrowego. Młody jest wypukły z niskim garbem, później staje się płaski, a w środku wklęsły. Blaszki są kremowożółte i głęboko zbiegają na trzon. Trzon ma charakterystyczne, maczugowato zgrubiałe dolne zakończenie, od którego pochodzi nazwa gatunku.

Rośnie na ziemi w lasach iglastych, liściastych i mieszanych, także w zaroślach jałowca i na nieużytkach, najczęściej od sierpnia do listopada, w Polsce miejscami już od maja. W Polsce jest pospolita.

Można ją pomylić z lejkówką szarawą i innymi lejkówkami, zwłaszcza gdy zgrubienie podstawy trzonu jest słabo widoczne. Jest to grzyb trujący w połączeniu z alkoholem, a część opisów uznaje go wprost za niejadalny. Nie zbieraj go do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–8 cm. Młody łukowaty lub wypukły, z tępym garbem, z wiekiem płaski, w końcu wklęsły pośrodku. Brzeg początkowo podwinięty, później wyprostowany, cienki i ostry, jaśniejszy. Powierzchnia gładka, naga lub pokryta drobnymi włókienkami, zwykle wilgotna. Kapelusz higrofaniczny: w suchej pogodzie jasnoochrowy, w wilgotnej szarobrązowy do oliwkowoszarego.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, silnie zbiegające na trzon, najpierw białawe lub kremowe, potem żółtawe; kontrastują z ciemniejszym kapeluszem. Między blaszkami występują blaszeczki, a przy trzonie blaszki bywają widlasto rozwidlone. Ostrza proste, u starszych owocników czasem faliste.

Trzon

Wysokość 3–9 cm, grubość 0,8–1,8 cm. Podstawa wyraźnie maczugowato zgrubiała (cecha nazwy gatunkowej), połączona z podłożem białą grzybnią; zgrubienie nie zawsze jest dobrze wykształcone. Powierzchnia gładka, włóknisto-jedwabista, barwy białoszarej, kremowej lub jasnobrązowej, zbliżonej do kapelusza. Wnętrze watowate, miękkie; na powierzchni trzon twardszy.

Miąższ

Biały, przy nasadzie trzonu lekko żółtawy, miękki i wodnisty; po uszkodzeniu nie zmienia barwy. Smak niewyraźny. Zapach słaby, opisywany różnie: od stęchłej mąki po słodkawy, przypominający migdały, kwiat pomarańczy lub cynamon. Gatunek trujący w połączeniu z alkoholem, więc nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki jajowate, eliptyczne lub okrągławe, gładkie (w SEM delikatnie rzeźbione), nieamyloidalne, 4,5–8,5 × 3,5–5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy, rosnący na ziemi w lasach iglastych, liściastych i mieszanych (zwłaszcza pod bukami), w zaroślach jałowca, wśród traw i opadłych liści oraz na nieużytkach. Na starych owocnikach bywa pasożytniczo rozwijany pochwiak grzybolubny (Volvariella surrecta).

Występowanie. Europa (od Hiszpanii po północną Skandynawię i Islandię), Ameryka Północna, także Korea, Japonia i Australia. W północnej Europie pospolity i coraz częstszy; w Ameryce Północnej częsty pod sosnami na wschodzie, rzadszy na północnym zachodzie. W Polsce pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. W Polsce od maja do listopada; w północnej Europie głównie od sierpnia do listopada.

Z czym można go pomylić?

• Clitocybe nebularis (lejkówka szarawa) — Większa, o twardszym i kwaskowatym miąższu; blaszki łatwo oddzielają się od kapelusza przy potarciu palcem; brak wyraźnie maczugowatej podstawy trzonu, blaszki mniej zbiegające, ogólnie jaśniejsza barwa.
• Clitocybe costata (lejkówka karbowana) — Nawet starsze okazy mają podwinięty, pofałdowany brzeg kapelusza; zwykle bez garbu, o barwie bardziej brązowoczerwonawej.
• Ampulloclitocybe avellaneialba — Gatunek północnoamerykański; większy, o ciemniejszym kapeluszu i białych blaszkach.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; spożyty razem z alkoholem wywołuje reakcję zbliżoną do działania disulfiramu.

Toksyny. nieznany inhibitor dehydrogenazy aldehydowej (reakcja disulfiramopodobna z alkoholem)

Objawy zatrucia. Po wypiciu alkoholu: zaczerwienienie twarzy, pulsowanie w głowie i szyi, obrzęk dłoni; w opisanych przypadkach objawy pojawiły się po 5–10 minutach od wypicia alkoholu i były łagodne po wódce i ginie, silniejsze po whisky (silny, pulsujący ból głowy trwający kilka godzin). Po ponownym spożyciu alkoholu następnego dnia objawy wystąpiły ponownie. Dodatkowe ryzyko to pomylenie z innymi, trującymi lejkówkami.

Czas do pierwszych objawów. Objawy pojawiają się około 5–10 minut po wypiciu alkoholu; w opisanych przypadkach alkohol wypito ok. 7 godzin po zjedzeniu grzybów, a reakcja mogła powtórzyć się następnego dnia.

Co robić. Przy jakichkolwiek objawach po zjedzeniu tego grzyba (zwłaszcza po alkoholu) lub przy podejrzeniu zatrucia natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; przy podejrzeniu pomylenia z muchomorem lub zasłonakiem nie czekaj na objawy. Nie pij alkoholu. Zachowaj resztki grzybów (surowe, ugotowane, obierki) do identyfikacji. Lekarz może skonsultować przypadek z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Nazwa gatunkowa pochodzi od łac. clava „maczuga” i pes „stopa”; angielska nazwa „club foot” ma to samo znaczenie.
• Rodzaj Ampulloclitocybe ustanowiono 5 listopada 2002 r., a konkurencyjny rodzaj Clavicybe – 31 grudnia 2002 r.; zgodnie z zasadą pierwszeństwa obowiązuje pierwsza nazwa.
• Przypadki reakcji disulfiramopodobnej opisano po zjedzeniu grzybów zebranych w Michigan w latach 1974, 1976 i 1977; podobne doniesienia pochodzą także z Japonii.
• Na starych owocnikach bywa pasożytniczo rozwijany pochwiak grzybolubny (Volvariella surrecta).