Czernidłak kołpakowaty

Opis

Czernidłak kołpakowaty to wysoki, smukły grzyb o białym, walcowatym kapeluszu pokrytym włóknistymi łuskami, z brązowawym czubkiem. Młody owocnik wygląda jak biała kolumna wyrastająca z ziemi, a trzon jest biały, pusty, z ruchomym pierścieniem. Blaszki z wiekiem różowieją, potem czernieją, a cały kapelusz rozpływa się w czarną ciecz.

Rośnie od kwietnia do listopada na trawnikach, łąkach, poboczach, w ogrodach i na terenach ruderalnych, rzadziej w lesie, często w grupach. W Polsce jest bardzo pospolity.

Można go pomylić z czernidłakiem pospolitym (kapelusz szary, gładki), który po spożyciu z alkoholem powoduje zatrucie.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Wysokość 5–10 cm (opisy podają też szerokość 4–8 cm, wysokość 6–20 cm). Młody cylindryczny, niemal całkowicie osłaniający trzon, później dzwonkowaty. Biały, włóknisto-łuskowaty; wierzchołek ochrowy do jasnobrązowego i nagi. U dojrzałego owocnika brzeg promieniście pęka, unosi się, a kapelusz wraz z blaszkami ulega autolizie (rozpływa się) w czarną ciecz zawierającą zarodniki.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki wolne, gęste i cienkie; początkowo białe, szybko różowieją, na końcu czernieją i rozpływają się.

Trzon

Wysokość 10–20 cm (opisy podają też 6–40 cm), grubość 0,8–2 cm (opisy podają też 1–2,5 cm). Cylindryczny, pusty, białawy, gładki, łatwo odłamuje się od kapelusza, nieco korzeniasty. Pierścień ruchomy, luźny, zwykle w dolnej części trzonu.

Miąższ

Biały, w kapeluszu cienki i kruchy, w trzonie miękki i włóknisty. Smak łagodny, zapach przyjemny, ale niewyraźny. Sprawdzanie smaku nieznanego grzyba nie jest zalecane.

Wysyp i zarodniki

Wysyp czarny (według części opisów czarnobrązowy). Zarodniki eliptyczne, gładkie. Wymiary 10–15 × 6–8 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof naziemny. Grzyb nematofagiczny, zdolny do zabijania i trawienia nicieni (Panagrellus redivivus, Meloidogyne arenaria). Rośnie na trawnikach, łąkach, pastwiskach, poboczach dróg, śmietniskach i innych siedliskach ruderalnych, także w lasach i w pobliżu człowieka, często w grupach.

Występowanie. Na wszystkich kontynentach poza Afryką i Antarktydą; w Polsce bardzo pospolity. Prawdopodobnie zawleczony do Australii, Nowej Zelandii i Islandii. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce; znajduje się na wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu (MZ, pkt 9).

Owocnikowanie. Od kwietnia do listopada.

Z czym można go pomylić?

• Coprinopsis atramentaria (czernidłak pospolity, czernidłówka pospolita) — Kapelusz gładki i szary, nie biało-łuskowaty. Zawiera koprynę – w połączeniu z alkoholem (przed i po posiłku) powoduje zatrucie.
• Coprinopsis picacea (czernidłak pstry) — Trujący i możliwy do pomylenia; szczegółowe różnice – brak danych.
• Chlorophyllum molybdites — W Ameryce odpowiada za większość zatruć z powodu podobieństwa do czernidłaka; w Polsce nie występuje; szczegółowe różnice – brak danych.
• Podaxis pistillaris — Podobny; szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Owocnik ulega autolizie w ciągu kilku godzin po zebraniu lub wysypie zarodników; od tego pochodzi nazwa „ink cap” (kałamarzowy kapelusz).
• Dawniej w niektórych atlasach podawano go jako trujący z alkoholem; badania wykazały, że ten gatunek nie zawiera takich związków (u czernidłaka pospolitego jest to koprina).
• Nazwa gatunkowa comatus pochodzi od łacińskiego coma – „włosy”, czyli „kudłaty”.
• Jest gatunkiem typowym rodzaju Coprinus; po analizach DNA dawny, rozległy rodzaj podzielono między dwie rodziny (Agaricaceae i Psathyrellaceae).
• W 1981 r. wydano z nim znaczek Australia Post.