Czubajnik czerwieniejący

Opis

Czubajnik czerwieniejący to duży grzyb o parasolowatym kapeluszu 8–15 cm, pokrytym odstającymi, brązowymi łuskami. Białe blaszki i ruchomy pierścień na trzonie przypominają czubajkę kanię, ale trzon jest gładki, bez zygzakowatego wzoru, a nasada bulwiasto rozszerzona. Charakterystyczne jest czerwienienie miąższu i trzonu po uszkodzeniu.

Rośnie na skrajach lasów, w parkach, na polanach i w ogrodach, w Polsce pospolicie. Młode okazy łatwo pomylić z gatunkami trującymi, zwłaszcza z innymi czubajnikami.

U części osób wywołuje dolegliwości żołądkowo-jelitowe, a z uwagi na podobieństwo do trujących gatunków odradza się jego zbieranie. Nie zbieraj, jeśli nie masz pewności co do gatunku.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 6–20 cm (opisy podają różne zakresy); młody kulisty lub jajowaty, starszy parasolowaty, spłaszczony. Skórka szarobrązowa lub brązowa, pokryta włóknistymi, okółkowo ułożonymi, ciemniejszymi, wyraźnie odstającymi łuskami na jasnym tle.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki białe, wolne, czasem z kroplami cieczy; po wyschnięciu oliwkowozielonawe; pod naciskiem czerwienieją.

Trzon

Wysokość 5–20 cm, grubość 1–3 cm (opisy podają różne zakresy); u podstawy bulwiasto rozszerzony, prawie gładki, bez pręgowań (bez zygzakowatego wzoru), początkowo biały, z czasem brązowiejący, po uszkodzeniu czerwieniejący. Biały pierścień pod kapeluszem, ruchomy wzdłuż trzonu.

Miąższ

Białawy, po uszkodzeniu zmienia barwę na pomarańczowoochrową do czerwonawej (według niektórych opisów czerwonawa lub bordowa, z ostrym zapachem po przekrojeniu). Smak łagodny; według części opisów bez zapachu. Nie należy próbować miąższu niezidentyfikowanych grzybów.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały (u C. molybdites zielony). Zarodniki gładkie, elipsoidalne, 9–12 × 6–7 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny saprotrof. Rośnie na skrajach lasów, w parkach, na polanach śródleśnych, w lasach liściastych i iglastych; według niektórych opisów preferuje cień i unika otwartych pastwisk i pól.

Występowanie. Ameryka Północna, Europa (w Europie Środkowej, w tym w Polsce, pospolity), Nowa Zelandia; według niektórych opisów także południowa Afryka (dla grupy gatunków). Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Brak danych.

Z czym można go pomylić?

• Chlorophyllum molybdites (sinoblaszek trujący) — Silnie trujący, w Polsce dotąd nie notowany, ale rozprzestrzenia się w Europie; młode owocniki wyglądają identycznie. Wysyp zielony (starsze blaszki lekko zielonkawe), a u C. rhacodes biały.
• Chlorophyllum brunneum (czubajnik ogrodowy), Chlorophyllum olivieri (czubajnik ponury), Chlorophyllum venenatum — Często mylone z C. rhacodes; C. brunneum i C. venenatum według części opisów są trujące. Cech różnicujących brak danych.
• Macrolepiota procera (czubajka kania) — Trzon z zygzakowatym (pręgowanym) wzorem, miąższ nie zmienia barwy po uszkodzeniu, łuski na kapeluszu mniej odstające, zwykle większa i częściej na otwartych terenach.
• Macrolepiota konradii (czubajka gwiaździsta) — Mniejsza; kapelusz nie postrzępiony na środku, łuski przylegające, trzon jasnobrązowy z drobnymi łuseczkami, miąższ w trzonie różowieje, potem powoli brązowieje.
• Leucoagaricus nympharum (pieczareczka borowa) — Smuklejszy, delikatniejszy owocnik z białymi łuseczkami; miąższ biały, po uszkodzeniu tylko lekko czerwienieje.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Pisownia epitetu „rachodes” jest oryginalna, ale błędna; poprawna transkrypcja greckiego rhakos („kawałek tkaniny”) to „rhacodes”.
• Do rodzaju Chlorophyllum gatunek przeniesiono w 2002 r. na podstawie badań molekularnych; jest bliżej spokrewniony z trującym C. molybdites niż z czubajką kanią.
• Polską nazwę „czubajnik czerwieniejący” zarekomendowała Komisja ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów w 2021 r.
• Młode owocniki wyglądają tak samo jak C. molybdites, który powoduje najwięcej zatruć grzybami w Ameryce Północnej.