Krążkówka żyłkowana

Opis

Krążkówka żyłkowana tworzy duży, nieregularny owocnik w kształcie miseczki o średnicy 5–15 cm, który z wiekiem pęka i rozpościera się płasko na ziemi. Wnętrze jest szarobrązowe do ciemnoczerwonobrązowego, delikatnie marszczone i pofałdowane w siateczkę żyłek, a zewnętrzna strona biaława i omszona. Miąższ jest kruchy, a po złamaniu wyraźnie pachnie chlorem. To najlepsza cecha rozpoznawcza.

Rośnie wczesną wiosną, od kwietnia do maja, na ziemi w lasach liściastych i parkach, najchętniej na podłożu wapiennym, pojedynczo lub w grupach, często na skarpach i przy topniejących zaspach. Dzięki brunatnej barwie łatwo ginie na tle podłoża. W Polsce jest rzadka.

Można ją pomylić z kustrzebkami (Peziza), które nie mają żyłek ani zapachu chloru, oraz z krążkownicą wrębiatą rosnącą na drewnie iglastym. Krążkówka żyłkowana jest w Polsce objęta ochroną ścisłą, więc nie wolno jej zrywać; najlepiej ją tylko obejrzeć i sfotografować.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Owocnik (apotecjum) o średnicy 5–15 cm, według części opisów do 20 cm; młody miseczkowaty, nieregularny, z podwiniętym brzegiem, po osiągnięciu ok. 7–8 cm pęka i u starszych okazów rozpościera się płasko na podłożu. Wnętrze (hymenium) szarobrązowe, żółtobrązowe do ciemnoczerwonobrązowego, delikatnie marszczone i z wiekiem pofałdowane w układ przypominający żyłki. Zewnętrzna powierzchnia biaława, omszona lub pokryta pustułkami, ku dołowi żyłkowana.

Hymenofor (spód kapelusza)

Nie dotyczy: grzyb workowy o owocniku miseczkowatym; warstwa zarodnikonośna (hymenium) pokrywa wewnętrzną powierzchnię miseczki. Brak blaszek, rurek i kolców.

Trzon

Krótki, słabo zaznaczony, jasnoszary; kotwiczy miseczkę w podłożu.

Miąższ

Kruchy, białawy, cienki. Po złamaniu ma wyraźny zapach chloru (wybielacza). Smak łagodny; nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Barwa wysypu: brak danych. Zarodniki elipsoidalne, gładkie, bez gutuli, o jednorodnej zawartości, 21–25 × 12–15 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof rosnący na ziemi w lasach liściastych i parkach, według części opisów także w ściółce mszystej lub igliwiu pod drzewami iglastymi. Preferuje podłoże wapienne oraz skarpy i osłonięte stanowiska; bywa nazywany grzybem brzegów topniejących zaspów śnieżnych.

Występowanie. Ameryka Północna i Europa (m.in. Bułgaria, Szwecja, Hiszpania, Walia), także Turcja, gdzie jest uznawany za krytycznie zagrożony. W Polsce rzadki: do 2020 r. podano 6 stanowisk historycznych i 27 nowych; miejscami nierzadki. Na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma status R (rzadki, potencjalnie zagrożony z powodu ograniczonego zasięgu i małych obszarów siedliskowych). Od 1983 r. podlega w Polsce ochronie ścisłej (Dz.U. 2014 poz. 1408); nie znajduje się na wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu.

Owocnikowanie. W Polsce kwiecień–maj; w Europie od marca do maja, w Ameryce Północnej od kwietnia do czerwca. Owocniki mogą utrzymywać się do ok. 12 tygodni.

Z czym można go pomylić?

• Discina ancilis (krążkownica wrębiasta) — Mniejsza, rośnie na próchniejącym drewnie drzew iglastych, bez zapachu chloru. Wnętrze bardziej czerwonobrązowe, pofałdowane lub gładkie, a nie żyłkowane; zewnętrzna powierzchnia z kępkami włosków. Zarodniki drobno brodawkowane.
• Gyromitra parma (piestrzenica tarczowata) — Również występuje na drewnie drzew liściastych (głównie buka i jesionu), podczas gdy krążkówka żyłkowana rośnie na ziemi.
• Peziza spp. (kustrzebki) — Brak sieci żyłek na wnętrzu i zapachu chloru; zwykle owocnikują później. Miąższ cieńszy, a krople jodu wywołują ciemnoniebieskie zabarwienie miąższu i wierzchołków worków. Wśród kustrzebek są też gatunki trujące.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa angielska bleach cup (miseczka wybielacza) pochodzi od zapachu chloru wyczuwalnego po złamaniu owocnika.
• Mimo kształtu miseczki jest bliskim krewnym smardzów, należy do tej samej rodziny Morchellaceae; stąd angielska nazwa cup morel.
• Bywa nazywana grzybem topniejących zasp śnieżnych, bo owocniki często pojawiają się na brzegach tającego śniegu.
• Opisana została w 1801 r. przez Persoona na podstawie okazów zebranych w okolicach Klagenfurtu w Austrii.