Łysiczka lancetowata

Opis

Łysiczka lancetowata to drobny grzyb łąkowy o kapeluszu 1–2 cm średnicy, stożkowatym lub dzwonkowatym, zwykle z wyraźnym spiczastym garbem na szczycie, co przypomina frygijską czapkę. Wilgotny kapelusz jest oliwkowobrązowy do jasnobrązowego, śliski i prążkowany, po wyschnięciu staje się słomkowy. Blaszki są początkowo jasnobrązowe, potem ciemnieją do purpurowobrązowych, a trzon jest bardzo cienki, długi, elastyczny i często powyginany.

Rośnie od sierpnia do października na otwartych terenach: pastwiskach, łąkach, w trawie i mchach, często w miejscach wilgotnych i wypasanych przez krowy lub owce. W Polsce jest niezbyt częsta, najczęściej spotyka się ją na górskich halach i pogórzu. Pojawia się pojedynczo lub w kilkuokazowych grupach.

Zawiera substancje psychoaktywne (psylocybinę), a jej posiadanie w Polsce jest zabronione. Jest też łatwa do pomylenia z innymi drobnymi, brązowymi grzybami z trawy, wśród których są gatunki groźnie trujące. Charakterystyczne cechy to ciemne blaszki, ostry garb i długi, mocny trzon, ale nie wystarczają one do bezpiecznego rozpoznania. Nie zbieraj tego grzyba do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 0,5–2,5 cm, wysokość 0,6–2,2 cm; od ostro stożkowatego do dzwonkowatego, zwykle z wyraźną brodawką na szczycie, z wiekiem nie rozpościera się. Brzeg początkowo podwinięty, później prosty lub nawet lekko odgięty ku górze. Higrofaniczny: wilgotny od ochrowego i jasnobrązowego do ciemnokasztanowego, ciemniejszy w środku, często z oliwkowym lub sinozielonym odcieniem, prążkowany promieniście; wysuszony jasnosłomkowy do żółtobrązowego. Powierzchnia gładka, śliska, w wilgoci lepka dzięki cienkiej galaretowatej skórce, którą można ściągnąć; po wyschnięciu skórka bieleje i przestaje się ściągać.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki w liczbie 15–27, szerokie, umiarkowanie gęste, wąsko przyrośnięte do prawie wolnych. U młodych owocników jasnobrązowe, z wiekiem ciemnoszare do purpurowobrązowych (tabaczkowobrązowe), z jaśniejszym ostrzem. Cienka, pajęczynowata zasłona szybko zanika; czasem zostawia na trzonie strefę pierścieniową przyciemnioną zarodnikami.

Trzon

Wysokość 3–15 cm (opisy podają różne zakresy), grubość 1–3,5 mm; cienki, elastyczny, walcowaty, pusty w środku, często powyginany, ku podstawie zwykle nieco grubszy. Barwa jasnoochrowa do żółtobrązowej, podobna do kapelusza lub nieco jaśniejsza; powierzchnia gładka lub podłużnie włókienkowata.

Miąższ

Cienki, błoniasty, w stanie suchym beżowy, wilgotny szarobrązowy. Zapach i smak słabe lub mączne (opisy się różnią). Uszkodzone lub starzejące się części owocnika mogą sinieć. Miąższu nie należy próbować.

Wysyp i zarodniki

Wysyp ciemny purpurowobrązowy. Zarodniki podłużnie elipsoidalne do owalnych, 10,5–15 × 6,5–8,5 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof, odżywia się obumierającymi korzeniami traw, związany także z turzycami na wilgotnych polach; nie rośnie bezpośrednio na odchodach. Preferuje gleby żyzne i kwaśne, zwłaszcza pastwiska nawożone krowim lub owczym nawozem. Może tworzyć twardzieńce (sklerocja). W badaniach laboratoryjnych hamował wzrost innych grzybów glebowych i lęgniowca Phytophthora cinnamomi.

Występowanie. Gatunek szeroko rozpowszechniony w strefie umiarkowanej półkuli północnej, uznawany za rodzimy dla Europy; notowany także w Ameryce Północnej (zwłaszcza na zachodnim wybrzeżu), Chile, Nowej Zelandii i Australii (tam być może introdukowany). W Polsce niezbyt częsty, głównie na górskich halach i pogórzu. Nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce.

Owocnikowanie. Od sierpnia do października; pojedynczo lub w grupach po kilka. W cieplejszym klimacie nadmorskim owocnikuje do wczesnej zimy.

Z czym można go pomylić?

• Psilocybe strictipes — Smukły gatunek łąkowy, który makroskopowo różni się brakiem wyraźnej brodawki na kapeluszu.
• Psilocybe pelliculosa — W terenie praktycznie nie do odróżnienia; różni się mniejszymi zarodnikami, 9–13 × 5–7 µm.
• Inocybe geophylla (strzępiak ziemisty) — Trujący (muskaryna). Owocnik białawy z jedwabistym kapeluszem, blaszki żółtobrązowe do jasnoszarawych, wysyp matowy żółtobrązowy.
• Cortinarius rubellus (zasłonak rudawy) — Gatunek silnie trujący, uszkadzający nerki; opisano przypadek pomylenia go z łysiczką lancetowatą, który zakończył się przeszczepem nerki. Rozpoznanie wymaga pewnej identyfikacji, nie wolno polegać na podobieństwie.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; zawiera substancje psychoaktywne, których spożycie wywołuje zaburzenia postrzegania i może prowadzić do powikłań.

Toksyny. psylocybina; psylocyna; beocystyna

Objawy zatrucia. Zaburzenia postrzegania barw, głębi i kształtów, przechodzące w omamy wzrokowe; rozszerzenie źrenic, przyspieszone tętno, spadek ciśnienia tętniczego, wzmożone odruchy, nastrój niepokoju lub lęku. Przebieg zależy od dawki i cech osobniczych. Opisano ciężkie powikłania, m.in. zaburzenia rytmu serca i zawał mięśnia sercowego po częstym spożywaniu przez miesiąc. Dodatkowym ryzykiem jest pomylenie z gatunkami śmiertelnie trującymi, np. z zasłonakiem rudym, po którym dochodzi do niewydolności nerek.

Czas do pierwszych objawów. Zwykle 20–60 minut od spożycia przy zatruciu psylocybiną; po pomyleniu z zasłonakiem objawy mogą pojawić się dopiero po wielu dniach.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia natychmiast dzwoń pod 112 lub jedź na SOR; nie czekaj na rozwój objawów, zwłaszcza gdy możliwe jest pomylenie z muchomorem lub zasłonakiem. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Nazwa angielska „liberty cap” pochodzi od frygijskiej czapki wolności, którą kapelusz grzyba przypomina; łacińska nazwa tej czapki to pileus, dziś także termin na kapelusz grzyba.
• Najwcześniejszy wiarygodnie opisany przypadek zatrucia pochodzi z 1799 r.: rodzina z Londynu zjadła grzyby zebrane w Green Park, a skutki opisał chemik Augustus Everard Brande.
• W 1963 r. Albert Hofmann wykrył w suszonych okazach około 0,25% psylocybiny; był to pierwszy opis tej substancji w grzybie europejskim.
• W 2009 r. Komitet Nomenklatury Grzybów przyjął jednomyślnie propozycję konserwacji nazwy Psilocybe z łysiczką lancetowatą jako gatunkiem typowym.