Piaskowiec modrzak

Opis

Piaskowiec modrzak to średniej wielkości grzyb rurkowy o słomkowożółtym lub kremowym, zamszowatym kapeluszu (3,5–12 cm). Jego znakiem rozpoznawczym jest błyskawiczne sinienie: wystarczy dotknąć lub przekroić owocnik, a pory, rurki i miąższ zabarwiają się na intensywnie niebiesko. Trzon jest gruby, bez pierścienia, a w środku z wiekiem ma komory lub jest pusty.

Rośnie od lipca do listopada w lasach liściastych i mieszanych, na piaszczystych glebach, pod sosnami, brzozami, dębami i bukami, szczególnie w górach i na pogórzu. W Polsce jest rzadki i figuruje na Czerwonej liście grzybów (status R), więc zbieraj go oszczędnie.

Sinienie często zniechęca grzybiarzy, ale to cecha tego gatunku. Mimo to sinieją też inne grzyby rurkowe, dlatego przed zbiorem upewnij się co do pozostałych cech: białych lub kremowych rurek, słomkowej barwy, braku pierścienia i pustego trzonu.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3,5–12 cm. Młody łukowaty, potem poduchowaty, w końcu płaski, czasem lekko wklęsły; brzeg początkowo podwinięty, w dojrzałości bywa spękany. Powierzchnia sucha, zamszowata, pokryta grubą włóknistą pilśnią, bywa pomarszczona. Barwa kremowa, słomkowożółta lub siarkowożółta z żółtozielonym odcieniem, z wiekiem blaknie do białawej. W miejscach uciśnięcia pojawiają się ciemnoniebieskie plamy.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki długości 5–10 mm, białe lub kremowe, początkowo przyrośnięte do trzonu, potem wolne (wokół trzonu wgłębione); po przekrojeniu sinieją. Pory drobne (ok. 2 na mm), kanciasto zaokrąglone, początkowo białe, z wiekiem kremowe, czasem z oliwkowym odcieniem; po dotknięciu żółknąco-zielenieją, potem sinieją.

Trzon

Wysokość 4–12 cm, grubość 1–3 cm; nieregularnie cylindryczny, góra cieńszy lub z wzdęciem u podstawy albo pośrodku. Barwa taka jak kapelusza lub jaśniejsza. Powierzchnia sucha, pilśniowata, bez siateczki, u góry naga. Wnętrze początkowo gąbczaste, później podzielone na komory lub całkiem puste; tkanka twarda i krucha. Bez pierścienia. Intensywnie sinieje w miejscach zgniecenia.

Miąższ

Biały lub żółtawy, kruchy, szybko (niemal natychmiast) i intensywnie sinieje po przekrojeniu lub uszkodzeniu. Smak i zapach nieznaczne. Barwa niebieska wynika z utleniania gyrocyaniny.

Wysyp i zarodniki

Wysyp bladożółty (słomkowy). Zarodniki elipsoidalne lub jajowate, gładkie, bladożółtawe do przezroczystych. Wymiary: 8–15 × 4–6 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy (ektomykoryza) o szerokim spektrum żywicieli; najczęściej pod sosnami, brzozami, dębami i bukami, także topolami. Rośnie na ziemi, na glebach piaszczystych, na obrzeżach lasów i skarpach dróg. Owocniki bywają porażane przez pleśń Sepedonium ampullosporum.

Występowanie. Ameryka Północna (głównie na wschód od Gór Skalistych), Europa, Azja i Australia. W Polsce rzadki; na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006) ma status R (rzadki, potencjalnie zagrożony z powodu ograniczonego zasięgu i małych obszarów siedliskowych). Nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce. Występuje też na listach zagrożonych Austrii, Niemiec i Holandii. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, zwłaszcza w górach i na pogórzu.

Owocnikowanie. Od lipca do listopada (opisy podają różne okresy; część wskazuje lato i wczesną jesień).

Z czym można go pomylić?

• Gyroporus phaeocyanescens — Mniejszy, kapelusz matowy brązowawożółty; miąższ sinieje, ale żółte pory nie; większe zarodniki (9–15 × 5–7 µm).
• Gyroporus castaneus (piaskowiec kasztanowaty) — Spokrewniony; kapelusz rdzawobrązowy i brak sinienia.
• Suillus tomentosus — Brązowawe pory sinieją wolniej.
• Caloboletus marshii — Sinieje na jasnoniebiesko, ale nie u podstawy trzonu.
• Młode Russula fellea (gołąbek żółciowy) — Można je pomylić, jeśli ogląda się tylko wierzch kapelusza; gołąbek ma blaszki i kruchy miąższ, nie rurki; należy wykopać cały owocnik.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Za sinienie odpowiada gyrocyanina, związek wykryty w 1973 r.; u innych borowików sinienie wiąże się z utlenianiem kwasów wariegatowego lub kserokomowego.
• Epitet cyanescens pochodzi od greckiego kyanos – ciemnoniebieski.
• Odmiana violaceotinctus po uszkodzeniu barwi się na ciemnoliliowo do indygo i jest używana do barwienia włóknin.
• Nazwę polską nadała Alina Skirgiełło w 1960 r.