Płachetka zwyczajna

Opis

Płachetka zwyczajna to średniej wielkości grzyb o kapeluszu 4–12 cm, ochrowobeżowym do skórzastożółtego, wyraźnie pomarszczonym i pokrytym białawymi włókienkami, u młodych okazów siwofioletowawym. Ma rdzawobrązowe blaszki i pełny trzon z białawym, błoniastym pierścieniem oraz lekko bulwiastą nasadą.

Rośnie od lipca do października w lasach świerkowych i sosnowych na ubogich, kwaśnych, piaszczystych glebach, często wśród mchów i chrobotków. W Polsce jest pospolity tylko w niektórych okolicach.

Można go pomylić z innymi zasłonakami i ze strzępiakiem ceglastoczerwonym, który jest silnie trujący. Dlatego gatunek nie jest polecany niedoświadczonym grzybiarzom. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–12 cm; młody jajowaty do półkulistego, potem szerokodzwonkowaty, u starszych płaski z tępym garbem. Powierzchnia pomarszczona i bruzdowana, w suchą pogodę na brzegu popękana, pokryta białawymi włókienkami (młode owocniki „oszronione”). Początkowo siwofioletowa lub siwawa, na brzegu resztki osłony; potem skórzastożółta do beżowobrązowej.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, wycięte w ząbek (przyrośnięte), w młodym owocniku gliniastożółte, potem rdzawobrązowawe; początkowo zakryte białą osłonką.

Trzon

Wysokość 4–15 cm (opisy podają różne zakresy), grubość 1–3 cm. Cylindryczny, pełny, u nasady bulwiasto rozszerzony. Barwa od białawej przez kremową do ochrowej. Ma wąski, białawo-żółtawy pierścień (pozostałość zasnówki), powyżej którego trzon jest płatowaty, poniżej włóknisty i prążkowany. Pierścień jest kluczową cechą rozpoznawczą, ale może zaniknąć u starych okazów.

Miąższ

Biały lub bladokremowy. Smak nieznaczny, zapach niewyraźny (według części opisów łagodny). Nie należy próbować miąższu nieznanych grzybów.

Wysyp i zarodniki

Wysyp rdzawożółty do ochrowobrązowego. Zarodniki migdałowate, brodawkowane, 10–14 × 7–9 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb mykoryzowy, nieselektywny wobec gospodarzy. Rośnie w lasach świerkowych i sosnowych na ubogich, kwaśnych glebach piaszczystych, wilgotnych i suchych; często w sąsiedztwie chrobotka kubkowatego i bielistki siwej. Na podłożu wapiennym nie występuje. Spotykany też pod bukiem i w wrzosowiskach.

Występowanie. Ameryka Północna, Europa i umiarkowana Azja. W Europie Środkowej, szczególnie na północy, dość pospolity, gdzie indziej rzadki; w Polsce pospolity tylko w niektórych okolicach. Uznany za gatunek narażony w Niemczech i Wielkiej Brytanii, a zagrożony w Holandii. W Polsce nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. W Polsce od lipca do października.

Z czym można go pomylić?

• Cortinarius traganus (zasłonak wonny) — Młode owocniki o srebrzystofioletowym kapeluszu są podobne; zasłonak ma nieprzyjemny zapach i blaszki zasłonięte zasnówką. Niejadalny.
• Inosperma erubescens (strzępiak ceglasty) — W Europie Środkowej latem stare okazy płachetki można pomylić z tym silnie trującym gatunkiem; szczegółowe różnice – brak danych.
• Phaeolepiota aurea (aksamitkówka złota) — W Polsce rzadka; kapelusz złotożółty, pierścień wyraźnie prążkowany; według części opisów powierzchnia pudrowo-ziarnista.
• Inne zasłonaki (Cortinarius spp.), zwłaszcza dojrzałe, o ochrowej barwie, które utraciły pierścień — Istnieją podobne, trujące zasłonaki, dlatego grzyb nie powinien być zbierany przez niedoświadczonych; szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Przez wiele lat nazywany Rozites caperatus; testy genetyczne w 2000 i 2002 r. wykazały, że należy do rodzaju Cortinarius.
• Epitet caperatus oznacza po łacinie „pomarszczony”.
• Po awarii w Czarnobylu w 1986 r. poziom radioaktywnego cezu w owocnikach gwałtownie wzrósł; gatunek gromadzi go znacznie więcej niż wiele innych grzybów.
• W Finlandii nazywany jest „czepkiem babci” (granny's nightcap) i sprzedawany komercyjnie.