Pniarek lekarski

Opis

Pniarek lekarski tworzy duże, twarde, wieloletnie owocniki w kształcie kopyta lub walca, przyrośnięte bokiem do pnia, bez trzonu. Młode są żółtobiałe, później kredowe, z wiekiem szarzeją, brunatnieją, pękają kostkowo i stają się kruche. Spód ma drobne, białe pory. Przełamany miąższ jest biały, serowaty i bardzo gorzki.

Rośnie na bardzo starych modrzewiach w lasach o naturalnym charakterze, czasem wysoko na pniu lub gałęziach. W Polsce jest skrajnie rzadki, znany z kilkunastu stanowisk, m.in. z Góry Chełmowej w Górach Świętokrzyskich. Owocnik jest widoczny cały rok, a jego obecność wskazuje na zgniliznę drewna w drzewie.

Jest to gatunek pod ścisłą ochroną; nie wolno go zbierać ani uszkadzać. Nie nadaje się do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Owocnik wieloletni, bez trzonu, przyrośnięty bokiem do pnia; zwykle kopytowaty, po wielu latach walcowaty, bywa zrośnięty z sąsiednimi owocnikami. Osiąga do ok. 65 cm długości (według niektórych opisów do 1 m wysokości), ok. 40 cm grubości i masę do ok. 10 kg. Młode owocniki są miękkie, żółtobiałe, szybko twardnieją i stają się kredowe. Starsze są szare, czerwonawe lub brunatne, kruche, sześciennie spękane; w głębszych pęknięciach widoczne grube białe filcowate warstwy. Przyrasta warstwami, rekordowy okaz miał 82 warstwy przyrostu.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurkowy. Rurki długości 3–20 mm, często ułożone warstwami (kolejne przyrosty roczne). Pory białe, drobne, 4–5 na mm (w skrajnych przypadkach od 1). Zarodniki uwalniane są przez spód owocnika.

Trzon

Brak; owocnik siedzący, przyrośnięty bokiem do pnia lub gałęzi.

Miąższ

Biały, kruchy, serowaty, bardzo gorzki; ten sam gorzki smak ma filc w pęknięciach. Zapach łagodny do mączystego. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki elipsoidalne, gładkie, hialinowe (bezbarwne), z kroplami, nieamyloidalne, 6–9 × 3–4 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Pasożyt i saprotrof drewna, wywołuje brunatną zgniliznę drewna (zgnilizna brunatna, destrukcyjna) w pniu żywych drzew. W Polsce rośnie wyłącznie na modrzewiach (Larix); w innych częściach zasięgu rzadko także na jodle, cedrze, świerku, sośnie, daglezji i choinie. W Europie występuje głównie na bardzo starych modrzewiach w lasach naturalnych, bardzo rzadko w drzewostanach sztucznie odnawianych; uważany za wskaźnik starolasów. Owocnik na drzewie świadczy zwykle o rozległym porażeniu pnia; martwe drzewo bywa siedliskiem organizmów gnieżdżących się w posuszu.

Występowanie. Rozległy zasięg na półkuli północnej: Eurazja, Maroko i Ameryka Północna. W Polsce bardzo rzadki: do 2020 r. znany z 11 stanowisk dawnych i 6 współczesnych; najwięcej drzew z owocnikami zaobserwowano w obszarze ochronnym „Góra Chełmowa” w Świętokrzyskim Parku Narodowym. Objęty ochroną ścisłą (od 1983 r.; obecnie Dz.U. 2014 poz. 1408), w Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma kategorię E (wymierający lub krytycznie zagrożony); w Czerwonej Księdze IUCN kategoria EN (zagrożony). Nie znajduje się w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu. Ochrona prawna dotyczy też m.in. Niemiec, Litwy i Słowenii.

Owocnikowanie. Owocnik wieloletni, widoczny przez cały rok; zarodniki uwalniane są głównie w cieplejszych miesiącach.

Z czym można go pomylić?

• Phellinus spp. (czyraki) — Owocniki ciemniejsze, bardziej czarniawe, preferują drewno drzew liściastych.
• Fomitopsis mounceae i gatunki pokrewne — Podobny kształt owocnika; odróżnienie wymaga oceny żywiciela, zasięgu i cech mikroskopowych. Brak szczegółowych danych.
• Ganoderma brownii — Gatunek północnoamerykański, o twardszym, ciemniejszym owocniku; w Polsce nie występuje.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Owocniki mogą żyć nawet do 80 lat; największy znany okaz miał 82 warstwy przyrostu i jest przechowywany w Uniwersytecie w Waszyngtonie.
• Dioskurides w I w. n.e. opisywał go jako lek na suchoty (gruźlicę); epitet officinalis wskazuje na dawne zastosowanie w ziołolecznictwie.
• Plemiona północno-zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej (Tlingit, Haida, Tsimshian) nazywały go „chlebem duchów”, rzeźbiły z owocników maski i oznaczały nimi groby szamanów.
• W Jakucji używano go do produkcji mydła.