Promieniak wilgociomierz

Opis

Promieniak wilgociomierz to niewielki grzyb przypominający gwiazdę leżącą na ziemi. Młody owocnik jest kulisty i częściowo ukryty w podłożu, potem jego gruba, skórzasta osłona pęka na kilka do kilkunastu ramion. W wilgotną pogodę ramiona rozchylają się na boki (całość ma wtedy zwykle 3–6 cm średnicy) i odsłaniają szarobrązowy, gładki worek ze szczeliną na szczycie, z którego wydostaje się brązowy pył zarodników. W suchą pogodę ramiona zwijają się i zakrywają worek, stąd nazwa wilgociomierz.

Rośnie w miejscach suchych i nasłonecznionych: na piaszczystych poboczach, skrajach lasów liściastych, w widnych borach sosnowych i dąbrowach, pojedynczo lub w grupach, zwykle od lipca do września. Wyschnięte owocniki mogą przetrwać nawet rok. W Polsce jest bardzo rzadki i objęty ochroną ścisłą.

Odróżnia się od gwiazdoszy grubym, skórzastym, popękanym na poletka egzoperydium oraz brakiem wyraźnego okrągłego otoczenia otworu. Nie ma trzonu ani kapelusza, więc nie należy go mylić z grzybami. Jako gatunek chroniony nie powinien być zbierany.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Brak kapelusza: owocnik gasteroidalny, młody kulisty lub jajowaty, częściowo zagłębiony w podłożu, pokryty białawą warstwą grzybni. Egzoperydium pęka gwiaździście na 4–20 nieregularnych ramion; po rozchyleniu owocnik ma średnicę 1–8 cm (zwykle 3–6 cm). Ramiona grube, skórzaste, na wierzchu popękane na poletka, szarobrązowe do ciemnoszarych lub czarnych; wewnętrzna warstwa beżowa do jasnobrązowej. W wilgoci ramiona rozchylają się, w suchej pogodzie zwijają i zakrywają worek zarodnikowy (higroskopijność).

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek. Worek zarodnikowy (endoperydium) siedzący, kulisty, średnicy 1–3 cm, jasnoszary do brązowego, u młodych owocników siateczkowato-włókienkowaty, u starszych gładki, papierowaty; otwiera się nieregularną szczeliną lub porem na szczycie z postrzępioną krawędzią. Wnętrze (gleba) u młodych białe i zwarte, z dojrzewaniem czekoladowobrązowe i pylące.

Trzon

Brak trzonu; z podstawy owocnika wychodzą ciemne, kruche ryzomorfy, często odłamujące się po dojrzeniu.

Miąższ

Młoda gleba biała i zwarta, podzielona na owalne komory; u dojrzałych owocników brązowy proszek zarodników zmieszany z nibywłośnią. Barwa po uszkodzeniu, zapach i smak: brak danych. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Zarodniki brązowe do czerwonobrązowych, kuliste lub prawie kuliste, grubościenne, o średnicy 7–11 µm (opisy podają różne zakresy; zwykle 8–10 µm), gęsto pokryte brodawkami i kolcami długości około 1 µm. Nieamyloidalne.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb ektomykoryzowy, współżyjący z wieloma gatunkami drzew, m.in. dębami i sosnami. Preferuje miejsca nasłonecznione i suche, ubogie w składniki odżywcze gleby piaszczyste lub gliniaste, kwaśne podłoża; unika gleb bogatych w wapń. Na martwych ramionach owocników rozwija się grzyb Gelatinipulvinella astraeicola.

Występowanie. W Polsce bardzo rzadki, gatunek wymierający (kategoria E na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski); do 2020 r. podano 12 stanowisk dawnych, 12 współczesnych i 15 wątpliwych. Rośnie na piaszczystych przydrożach, obrzeżach lasów liściastych, w świetlistych lasach sosnowych, dąbrowach i ciepłolubnych zaroślach. Objęty ochroną ścisłą (Dz.U. 2014 poz. 1408; w latach 1995–2004 ochrona częściowa). Znajduje się też na czerwonych listach m.in. w Czechach, Niemczech, Anglii i Holandii. W szerszym ujęciu rodzaj występuje na wszystkich kontynentach poza Antarktydą; przy zawężonym ujęciu gatunku jego zasięg ogranicza się do Europy, od południowej Francji po Turcję.

Owocnikowanie. Zwykle lipiec–wrzesień; wysuszone owocniki są trwałe i mogą przetrwać rok, a według niektórych opisów dłużej.

Z czym można go pomylić?

• Geastrum floriforme (gwiazdosz kwiatuszkowaty) — Również higroskopijny, ale egzoperydium cieńsze, bez grubej, skórzastej warstwy popękanej na poletka; zarodniki znacznie mniejsze.
• Geastrum corollinum (gwiazdosz brodawkowy) — Również higroskopijny; worek zarodnikowy z wyraźnym okrągłym perystomem, cieńsze ramiona, mniejsze zarodniki.
• Geastrum mammosum — Ma grube, kruche, umiarkowanie higroskopijne ramiona, ale zarodniki są mniejsze (ok. 4 µm).
• Inne gwiazdosze (Geastrum) — U gwiazdoszy otwór worka otacza zwykle perystom lub dysk, a w owocniku jest kolumella; promieniak ma pojedynczą, postrzępioną szczelinę i nie ma kolumelli. Starsze okazy bywają trudne do odróżnienia w terenie.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Ramiona owocnika otwierają się i zamykają pod wpływem wilgotności powietrza, bo ich wewnętrzna, włóknista warstwa chłonie wodę i ją oddaje. Dzięki temu grzyb rozsiewa zarodniki w dogodnych warunkach, a w suszy ogranicza parowanie.
• Mimo podobieństwa do gwiazdoszy promieniak nie jest z nimi blisko spokrewniony i należy do rzędu Boletales, tego samego co borowiki.
• Niemieckie Towarzystwo Mykologiczne wybrało go Grzybem Roku 2005.
• Na martwych owocnikach rośnie wyspecjalizowany grzyb Gelatinipulvinella astraeicola, znany tylko z wewnętrznej powierzchni ramion gatunków z rodzaju Astraeus.