Sromotnik bezwstydny

Opis

Sromotnik bezwstydny to grzyb o niezwykłej budowie. Młody owocnik wygląda jak biało-kremowe jajo wielkości jaja kurzego, częściowo ukryte w ziemi. Jajo szybko pęka i wyrasta z niego biały, gąbczasty, pusty w środku słup o wysokości 10–30 cm, zakończony stożkowatą główką pokrytą oliwkowozieloną, śluzowatą masą.

Rośnie od lata do późnej jesieni w lasach, parkach, zaroślach i ogrodach, często na ściółce bogatej w drewno. W Polsce jest pospolity. Najłatwiej go rozpoznać po zapachu: dojrzały owocnik wydziela silny, padlinowy odór, który przyciąga muchy, a one rozsiewają zarodniki.

Sromotnika trudno pomylić z innymi grzybami, ale pomylić można młode jaja (np. z jajami muchomorów lub purchawkami), dlatego nie wolno ich zbierać do jedzenia bez przecięcia i pewnej identyfikacji.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Właściwie główka receptaklu: stożkowata lub naparstkowata, długości kilku do kilkunastu cm (opisy podają też 2–4 cm wysokości), pokryta śluzowatą, oliwkowozieloną do zielonobrunatnej masą zarodnionośną (gleba). Po wyjedzeniu masy przez owady odsłania żółtawą, jamkowato-siatkowatą powierzchnię, nieco podobną do powierzchni smardza.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek: zarodniki powstają w glebie pokrywającej główkę receptaklu.

Trzon

Receptakl (trzon) o wysokości 10–30 cm i średnicy ok. 4–5 cm, walcowaty, ku górze zwężony, porowaty (gąbczasty), łamliwy, pusty w środku, biały; u nasady workowata pochwa (volva). Pierścienia brak. Młody owocnik to jajo (tzw. czarcie jajo): kuliste lub jajowate, 4–6 × 3–5 cm, białe, kremowe lub różowawe, z dwuwarstwową osłoną z galaretowatą warstwą między nimi, przytwierdzone do podłoża sznurami grzybni.

Miąższ

W jaju od zewnątrz: gruba biała osłona (peridium), pod nią oliwkowa galaretowata gleba, zielona warstwa przyszłej główki i wewnątrz biały, gąbczasty receptakl. Zapach młodych jaj słaby, rzodkiewkowy; dojrzały owocnik wydziela silny, mdląco słodki, padlinowy zapach, wyczuwalny z daleka. Smaku nie należy sprawdzać.

Wysyp i zarodniki

Zarodniki bladożółte, podłużnie eliptyczne, gładkie. Wymiary: 3–5 × 1,5–2,5 µm (opisy podają różne zakresy). Zarodniki znajdują się w śluzowatej glebie, nie w klasycznym wysypie.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Związany z rozkładającym się drewnem (saprotrof), możliwe także relacje mykoryzowe z niektórymi drzewami. Zapach przyciąga muchy (m.in. Calliphora vicina, Lucilia caesar, Lucilia ampullacea, Dryomyza anilis), które zjadają glebę i rozsiewają zarodniki z odchodami; do owocników przylatują też chrząszcze, ale mniej przyczyniają się do rozsiewania. Opisano możliwy związek z norami borsuków. Owocniki mogą pojawiać się w lasach, parkach, zaroślach i na zmulczowanych ogrodach.

Występowanie. Półkula północna strefy umiarkowanej, także Ameryka Południowa i Azja; w Polsce pospolity, z wyjątkiem wyższych położeń górskich. W latach 1983–2004 w Polsce był objęty ochroną gatunkową, obecnie nie podlega ochronie prawnej.

Owocnikowanie. Od lata do późnej jesieni.

Z czym można go pomylić?

• Phallus hadriani (sromotnik fiołkowy) — Osłona jaja lekko fioletowa lub różowawa, zapach słabszy.
• Morchella esculenta (smardz jadalny) — Dojrzały sromotnik z wyjedzoną glebą bywa z nim mylony, lecz ma biały, gąbczasty receptakl i silny padlinowy zapach, a smardz nie ma śluzowatej masy.
• Purchawki (jaja młodych owocników) — Osłona jaja sromotnika składa się z dwóch warstw z galaretowatą masą między nimi, a w przekroju widać zaczątek owocnika.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa gatunkowa impudicus oznacza po łacinie „bezwstydny”; nazwa rodzajowa pochodzi od greckiego słowa oznaczającego męski organ płciowy.
• Owocnik rośnie niezwykle szybko: zmierzono przyrost 10–15 cm na godzinę, a rosnący owocnik może wywierać nacisk do 1,33 kPa, wystarczający do przebicia asfaltu.
• W 1983 r. sromotnik objęto w Polsce ochroną gatunkową, jako jeden z pierwszych 20 gatunków grzybów, bo ludzie często niszczyli owocniki; ochronę zniesiono w 2004 r. z powodu rozpowszechnienia gatunku.
• Zapach zawiera m.in. siarkowodór, metanotiol i dimetylotrisulfid.