Sromotnik fiołkowy

Opis

Sromotnik fiołkowy zaczyna jako kuliste lub jajowate jajo wielkości 4–6 cm, różowawe do fioletowego, częściowo zagłębione w piasku. Z jaja szybko wyrasta biały, gąbczasty, pusty w środku trzon, zwykle 6–10 cm wysokości (do 20 cm), zwieńczony naparstkowatą, żeberkowaną głową pokrytą oliwkową, śluzowatą mazią. U nasady zostaje kubkowata pochwa, najczęściej różowa lub fioletowawa.

Rośnie latem i jesienią na suchych, piaszczystych wydmach nadmorskich Bałtyku, sporadycznie także w głębi lądu. W Polsce jest bardzo rzadki. Owocnik jest krótkotrwały, zwykle żyje jeden–dwa dni, a maź przyciąga owady, które roznoszą zarodniki. Zapach bywa słabszy niż u sromotnika smrodliwego, a opisy wahają się od lekko przyjemnego po cuchnący.

Najłatwiej pomylić go ze sromotnikiem smrodliwym. Sromotnik fiołkowy ma różową lub fioletową pochwę, mniejszą tarczkę na szczycie głowy i słabszy zapach, a rośnie na wydmach. Jest to grzyb niejadalny.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Właściwy kapelusz ma kształt naparstka; powierzchnia jest siatkowato żeberkowana i dołkowana, pokryta oliwkowozieloną, śluzowatą zawartością zarodnikonośną (gleba). Wkrótce po wyrośnięciu gleba się upłynnia i wydziela zapach przyciągający owady. Na szczycie znajduje się niewielka tarczka (mniejsza niż u Phallus impudicus).

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek: warstwa zarodnikonośna (gleba) pokrywa siatkowaną, żeberkowaną głowę i ma postać oliwkowej mazi.

Trzon

Wysokość do 20 cm, zwykle 6–10 cm (młode owocniki osiągają 10–20 cm), grubość 3–4 cm. Barwa biała lub kremowa; trzon jest wewnątrz pusty, gąbczasty, o licznych komorach, bardzo kruchy. U nasady kubkowata pochwa, zwykle różowa lub fioletowawa, z wiekiem może brązowieć. Młode owocniki mają postać jaja o wymiarach 4–6 × 3–4 cm, różowoliliowego do fioletowego, osadzonego w ziemi i połączonego ryzomorfami; jajo okrywa twarda osłona z warstwą galaretowatą, która rozpada się podczas wzrostu. Owocnik żyje zwykle jeden–dwa dni.

Miąższ

Miąższ trzonu białawy, gąbczasty, komorowaty, bardzo kruchy. Zapach słabszy niż u sromotnika smrodliwego; opisywany różnie, od słabego, przyjemnego, przypominającego fiołki, po cuchnący, gnilny. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Zarodniki walcowate, gładkie, szkliste (bezbarwne), 3–4 × 1–2 µm. Zarodniki znajdują się w oliwkowej glebie, rozsiewanej głównie przez owady.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof, rozkłada martwą materię organiczną. W Ameryce Północnej często związany z pniami lub korzeniami rozkładających się pni; w Wielkiej Brytanii przeważnie na nadmorskich wydmach; w Polsce unika wilgotnych, próchnicznych gleb leśnych i rośnie na suchych piaskach, w towarzystwie kserofilnych traw i robinii akacjowej (Robinia pseudoacacia). Przyciąga muchy, pszczoły i chrząszcze, które zjadają gleba i roznoszą zarodniki; zarodniki mogą przeżyć przejście przez przewód pokarmowy owadów.

Występowanie. W Polsce bardzo rzadki, na piaszczystych, suchych wydmach nadmorskich Bałtyku, sporadycznie w głębi lądu. Szeroko rozpowszechniony w Eurazji i Ameryce Północnej (m.in. Dania, Irlandia, Łotwa, Holandia, Norwegia, Słowacja, Szwecja, Ukraina, Walia, Turcja, Japonia, Chiny); w Australii prawdopodobnie gatunek zawleczony z zrębkami drewna. Na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma kategorię V (narażony na wyginięcie). Do 9 października 2014 r. był w Polsce objęty ścisłą ochroną, obecnie nie jest chroniony prawnie (Dz.U. 2014 poz. 1408). Jest chroniony przez Czerwoną Księgę Łotwy.

Owocnikowanie. Lato i jesień.

Z czym można go pomylić?

• Phallus impudicus (sromotnik bezwstydny) — Pochwa biała (u sromotnika fiołkowego różowa lub fioletowa), większa tarczka na szczycie głowy, silniejszy, wyraźnie cuchnący zapach; rośnie w innych siedliskach, nie na wydmach.
• Phallus ravenelii — Głowa gładka, nie siatkowata.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa gatunkowa upamiętnia Hadrianusa Juniusa, niderlandzkiego humanistę i botanika, który w 1564 r. opisał sromotniki rosnące na holenderskich wydmach.
• Poczta Polska wydała 30 czerwca 1980 r. znaczek o nominale 2,5 zł z sromotnikiem fiołkowym w serii „Grzyby niejadalne pod ochroną”; wydrukowano 9 695 000 sztuk.
• Owocnik żyje zwykle jeden–dwa dni, a gleba po wyrośnięciu szybko się upłynnia i przyciąga muchy, pszczoły i chrząszcze.
• W Polsce był gatunkiem ściśle chronionym, a od 9 października 2014 r. nie jest objęty ochroną prawną.