Trzęsak listkowaty

Opis

Trzęśnik listkowaty to galaretowaty grzyb o brązowym, mózgowato pofałdowanym owocniku, który z wiekiem tworzy płaty przypominające wodorosty lub listki. Owocnik ma zwykle 3–15 cm, jest cynamonowobrązowy do ciemnobrązowego, sprężysty i śliski po deszczu. W suchą pogodę kurczy się, twardnieje i czernieje, a po nawilżeniu znów miękną.

Rośnie na martwych gałęziach i drewnie drzew iglastych, gdzie pasożytuje na grzybni skórnika krwawiącego. Owocniki można znaleźć przez cały rok, najczęściej jesienią i w łagodne zimy. W Polsce jest rzadki.

Odróżnia się go od uszaków brakiem kształtu ucha i od podobnych trzęśników tym, że rośnie na drzewach iglastych; gatunki z drzew liściastych (np. Phaeotremella frondosa) są zwykle jaśniejsze i większe. Jest bez smaku i nie nadaje się do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Brak typowego kapelusza; owocnik tremelloidalny (galaretowaty), o średnicy 3–15 cm (opisy podają różne zakresy; w niektórych do 5 cm), wyjątkowo bardzo duży. U młodych okazów mózgowato pofałdowany, potem płatowaty, z nieregularnymi, pozrastanymi płatami i fałdami o zaokrąglonych brzegach, przypominający wodorost. Barwa od cynamonowobrązowej z cielistym odcieniem do brązowej i ciemnobrązowej.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek, rurek i kolców. Hymenium pokrywa całą powierzchnię owocnika, a podstawki z zarodnikami powstają na całej jego powierzchni.

Trzon

Brak trzonu; owocnik przyrasta bezpośrednio do podłoża.

Miąższ

Galaretowata i sprężysta w stanie wilgotnym; w suchą pogodę twarda, chrząstkowata i niemal czarna, po nawilżeniu odzyskuje kształt. Smak bardzo słaby, zapach nieznaczny; miąższ składa się głównie z wody. Nie należy próbować miąższu w celu oznaczania.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki okrągławe do szerokoelipsoidalnych lub elipsoidalnych, gładkie, 5,5–12 × 4,5–9 µm (opisy podają różne zakresy). Kiełkują strzępką lub komórkami drożdżopodobnymi.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Pasożyt grzybni skórnika krwawiącego (Stereum sanguinolentum) rosnącej w martwym drewnie drzew iglastych; atakuje strzępki w drewnie, a nie owocniki żywiciela. Owocniki pojawiają się na martwych, jeszcze przytwierdzonych lub świeżo opadłych gałęziach drzew iglastych.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniony w strefie umiarkowanej półkuli północnej: Europa, północna Azja, Ameryka Północna; część opisów podaje także Amerykę Południową, Afrykę i Nową Zelandię. Po wydzieleniu kilku podobnych gatunków dane o rozmieszczeniu wymagają aktualizacji. W Polsce rzadki; na Czerwonej liście grzybów w kategorii o stopniu zagrożenia nieokreślonym (I). Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Owocniki mogą pojawiać się przez cały rok, najczęściej jesienią i podczas łagodnej zimy, o ile nie jest zbyt sucho.

Z czym można go pomylić?

• Phaeotremella frondosa — Pasożytuje na skórnikach (Stereum) rosnących na drzewach liściastych; zwykle większe i jaśniejsze owocniki.
• Phaeotremella fimbriata — Gatunek europejski pasożytujący na Stereum rugosum na drzewach liściastych; owocniki mniejsze, ciemnobrązowe do czarnych.
• Auricularia auricula-judae (uszak bzowy) — Owocnik uszkowaty, rośnie najczęściej na bzie czarnym i innych drzewach liściastych.
• Auricularia mesenterica (uszak skórnikowaty) — Rośnie na drewnie liściastym; górna strona owocnika wielobarwnie strefowana, dolna żyłkowana.
• Exidia saccharina (kisielnica karmelowata) — Galaretowaty owocnik rosnący tylko na drzewach iglastych, bez wyraźnie płatowatej, listkowatej budowy.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Epitet foliacea znaczy „listkowaty” i odnosi się do płatowatego kształtu owocnika; po angielsku grzyb nazywa się „leafy brain” (listkowaty mózg).
• Persoon opisał gatunek w 1800 r.; badania DNA wykazały później, że nie jest on blisko spokrewniony z gatunkiem typowym rodzaju Tremella, i przeniesiono go do rodzaju Phaeotremella.
• Stadium drożdżowe tego grzyba opisano w 1962 r. jako odrębny gatunek Cryptococcus skinneri, znaleziony w odchodach kornika żerującego na choinie kanadyjskiej; dopiero sekwencjonowanie DNA wykazało, że to ten sam organizm.
• Polską nazwę „trzęśnik listkowaty” nadano dopiero w 2025 r., aby dostosować ją do nazwy rodzajowej Phaeotremella.