Trzęsak pomarańczowy

Opis

Trzęsak pomarańczowożółty tworzy galaretowate, mózgowato pofałdowane owocniki o średnicy 1–5 cm, złocistożółte lub pomarańczowe, lśniące i śliskie w wilgoci. Przebija się przez pęknięcia kory martwych gałęzi, zwykle drzew liściastych, takich jak buk, dąb, jesion czy leszczyna. W suchą pogodę kurczy się do cienkiej, ciemnej błonki, a po deszczu znów pęcznieje.

Jest w Polsce pospolity. Owocniki pojawiają się w wilgotne dni przez cały rok, najczęściej późną jesienią, zimą i na wiosnę. Rośnie jako pasożyt na grzybni innych grzybów z rodzaju powłocznica (Peniophora), więc jest „grzybem na grzybie”.

Można go pomylić z trzęsakiem pomarańczowym (Tremella aurantia), który rośnie tylko w pobliżu skórnika szorstkiego, jest matowy i ma grubsze płaty, oraz z łzawnikiem złocistozarodnikowym (Dacrymyces chrysospermus), rosnącym na drewnie iglastym. Gatunek nie jest trujący, ale w katalogu uznawany jest za niejadalny.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Brak kapelusza w ścisłym sensie: owocnik galaretowaty, nieregularny, zaokrąglony, płatowaty lub mózgowato pofałdowany, o średnicy 1–5 cm (do 7,5 cm) i wysokości 2,5–5 cm. Powierzchnia zwykle gładka, lśniąca, w wilgoci śliska i tłusta; płaty półprzezroczyste, głęboko żółte lub żółtopomarańczowe, złociste lub kremowocytrynowe, z wiekiem blednące i częściowo rozpływające się, rzadko pozbawione barwnika (białe). Młode owocniki są pokryte śluzem z bezpłciowych konidiów, który w masie jest złocistożółty. Mokry owocnik jest galaretowaty, ale żylasty; po wyschnięciu twardy, kurczy się do ciemnoczerwonawej lub pomarańczowej, cienkiej błonki, która po deszczu odżywa.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek, rurek i kolców; hymenium (warstwa zarodnikotwórcza) pokrywa powierzchnię płatów owocnika.

Trzon

Brak trzonu; owocnik przebija się przez pęknięcia kory podłoża, wyrastając z zawiązka (primordium) pod korą.

Miąższ

Galaretowata, w wilgoci żylasta, po wyschnięciu twarda. Bez wyraźnego smaku i zapachu. Nie należy próbować miąższu w celu rozpoznania.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały lub jasnożółty, nieamyloidalny. Zarodniki okrągławo elipsoidalne do podługowatych, gładkie, bez pory rostkowej, ok. 10–16 × 6–12 µm (opisy podają różne zakresy). Kiełkują rurką lub pączkując w drożdżopodobne konidia.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb pasożytniczy na grzybni grzybów nadrzewnych z rodzaju Peniophora (powłocznica); bywa, że owocniki gospodarza i pasożyta rosną razem. Występuje na martwych, ale jeszcze zawieszonych lub świeżo opadłych gałęziach drzew, głównie liściastych (buk, dąb, jesion, leszczyna; w Kanadzie najliczniej na olszy czerwonej), rzadziej iglastych. Wyrasta w szczelinach kory w czasie deszczowej pogody; preferuje siedliska od wilgotnych po mokre.

Występowanie. Kosmopolityczny: Europa, Azja, Afryka, Ameryka Północna, Środkowa i Południowa, Australia; brak na Antarktydzie. Szeroko rozpowszechniony w strefie umiarkowanej i tropikalnej, w lasach liściastych i mieszanych. W Polsce pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Owocniki pojawiają się w okresach wilgotnej pogody przez cały rok, najczęściej późną jesienią, w zimie i na wiosnę.

Z czym można go pomylić?

• Tremella aurantia (= Naematelia aurantia, trzęsak pomarańczowy) — Rośnie wyłącznie w sąsiedztwie skórnika szorstkiego (Stereum hirsutum), na którym pasożytuje; powierzchnia zwykle matowa, nie tłusta, a płaty grubsze. Po wyschnięciu zachowuje kształt, a nie kurczy się do błonki. Ma mniejsze podstawki i zarodniki (ok. 8,5–10 × 7–8,5 µm) i nie ma pęcherzyków; rzadziej bywa półprzezroczysty.
• Dacrymyces chrysospermus (łzawnik złocistozarodnikowy) — Rośnie na drewnie drzew iglastych, jest mniejszy i ma jasny punkt przyczepu do podłoża. Pod mikroskopem ma podstawki widlaste (Y-kształtne), 2-zarodnikowe, a nie podzielone podłużnymi przegrodami.
• Tremella brasiliensis i Tremella mesenterella — Podobne gatunki z obszarów neotropikalnych i Japonii (pierwszy) oraz z Ameryki Północnej (drugi); w Polsce nie mają znaczenia praktycznego.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Angielska nazwa „witches' butter” („masło czarownic”) wywodzi się ze szwedzkiego i skandynawskiego folkloru o czarownicach; tak nazywa się też Exidia glandulosa i śluchowiec Fuligo septica.
• Jest gatunkiem typowym rodzaju Tremella, opisanym w 1769 r. przez Andersa Jahana Retziusa.
• Po wyschnięciu kurczy się do cienkiej błonki lub zeschniętej masy, która po kolejnym deszczu odżywa.
• Jest pasożytem innych grzybów (Peniophora), a nie drewna; w cyklu życiowym ma fazę drożdżopodobną.