Zasłonak wonny

Opis

Zasłonak wonny to duży grzyb o kapeluszu 4–14 cm, u młodych owocników fioletowym i jedwabiście błyszczącym, z czasem płowiejącym do ochrowego lub rdzawobrązowego. Kapelusz bywa popękany, zwłaszcza w suchą pogodę. Blaszki są najpierw jasnoochrowe, potem rdzawobrązowe. Trzon jest gruby, bulwiasty u nasady, fioletowy, z rdzawym pierścieniem lub strefami po zasnówce. Charakterystyczny jest rdzawożółty miąższ o gorzkim smaku i nieprzyjemnym, kozim lub owocowym zapachu.

Rośnie od sierpnia do października na ziemi w lasach iglastych, najchętniej na ubogich, kwaśnych glebach, np. w górskich lasach świerkowych i w borach sosnowych. W Polsce jest dość pospolity, w lasach liściastych rzadki.

Od innych fioletowych zasłonaków odróżnia go przede wszystkim żółty lub szafranowy miąższ, który nie jest fioletowy, oraz rdzawobrązowe blaszki. Wiele zasłonaków jest trujących, a niektóre śmiertelnie, dlatego nie należy zbierać żadnych grzybów o fioletowych barwach, jeśli nie ma się pewności co do gatunku.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–14 cm; u młodych owocników kulisty do wypukłego, z podwiniętym brzegiem, potem rozpostarty, czasem z szerokim garbem. Barwa jasnofioletowa do liliowej, jedwabiście błyszcząca, z srebrzystym wierzchołkiem; szybko płowieje do szarożółtawej, ochrowej lub rdzawobrązowej. Powierzchnia sucha, przy brzegu kutnerowata; w suchą pogodę brzeg i kapelusz często pękają promieniście, później powierzchnia może pękać na drobne łuseczki. Na brzegu zwisają rdzawobrązowe lub brązowawe resztki zasnówki, białe fragmenty welum bywają przylegające do powierzchni jak strupki.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki dość gęste, grube, szeroko przyrośnięte, często lekko wykrojone, szerokości 7–15 mm. U młodych owocników jasnoochrowe lub lekko brudnofioletowe, potem żółtawobrązowe, u dojrzałych rdzawobrązowe, oprószone zarodnikami; ostrze jaśniejsze, karbowane.

Trzon

Wysokość 5–12 cm, grubość 1–5 cm; u młodych owocników silnie bulwiasty u podstawy, u dojrzałych maczugowaty, w środku gąbczasto wypełniony. Powierzchnia fioletowa, długo żywo fioletowa w górnej części nad zasnówką, od podstawy stopniowo blaknie. Zasnówka jasnoróżowofioletowa, później rdzawobrązowa od zarodników, tworzy wyraźny pierścień lub strefy; dolna część trzonu okryta białawą, butowatą osłoną, która zostawia pionowe strefy.

Miąższ

Gruby, początkowo brudnożółtawy, później szafranowożółtawy do żółtawobrązowego; nigdy nie jest fioletowy, z wyjątkiem szczytu trzonu i podstawy, gdzie ma barwę brudnofiołkową. Zapach nieprzyjemny, kozi lub owocowy (według opisów różnie); smak silnie gorzki, zwłaszcza u młodych owocników. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp rdzawobrązowy. Zarodniki elipsoidalne, 8–9 × 5–5,5 µm, pokryte drobnymi brodawkami lub kropkami.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy; rośnie na ziemi w lasach iglastych, zwłaszcza na ubogim, kwaśnym podłożu (krzemionkowym, niewapiennym), m.in. w górskich lasach świerkowych i w suchych borach sosnowych. W lasach liściastych rzadki. Brak go na podłożu wapiennym.

Występowanie. Północna strefa umiarkowana: Ameryka Północna, Europa, Japonia. W Europie Środkowej miejscami pospolity, w Polsce dość pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od sierpnia do października (w Ameryce Północnej od sierpnia do września, na zachodnim wybrzeżu nieco później).

Z czym można go pomylić?

• Cortinarius violaceus (zasłonak fioletowy) — Cały owocnik, także miąższ, jest ciemnofioletowy; kapelusz jest łuskowaty. U zasłonaka wonnego miąższ jest szafranowożółtawy, a fiolet występuje tylko na powierzchni i u szczytu oraz podstawy trzonu.
• Cortinarius camphoratus (zasłonak kamforowy) — Blaszki jasnofioletowe, szybko rdzewiejące; trzon dłuższy, z blednącym miąższem u podstawy; zarodniki dłuższe, brodawkowate, 8,5–11 × 5–6 µm; zapach ostry, przypominający gnijące ziemniaki.
• Cortinarius muricinus — Kapelusz stale fioletowy lub rdzewiejący od środka ku brzegowi; blaszki z początku niebieskie, u starszych brudnocynamonowe; trzon fioletowoliliowy; zarodniki znacznie większe, 13–15 × 7–8 µm.
• Cortinarius alboviolaceus (zasłonak białawofioletowy) — Owocnik bladszy, srebrzystobiaławofioletowy; należy do licznych fioletowawych zasłonaków tego rodzaju.
• Cortinarius odoritraganus — Gatunek rzadki, o liliowym zabarwieniu, wymieniany jako podobny do zasłonaka wonnego; różnice wymagają badania mikroskopowego.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Epitet traganus i polska nazwa „wonny” nawiązują do wyraźnego zapachu; dawne polskie nazwy to zasłonak koźli i zasłonak brodaty.
• Opisany przez Eliasa Magnusa Friesa w 1818 r. jako Agaricus traganus; w 1838 r. Fries przeniósł go do rodzaju Cortinarius.
• Pierwotna ilustracja Schaeffera z 1774 r., wskazana jako lektotyp, była mieszana, dlatego w nowszych czasach wyznaczono epityp: kolekcję z suchego boru sosnowego w Szwecji z 1988 r.
• Angielska nazwa „gassy webcap” odnosi się do silnego zapachu owocnika.