Czernidłak pospolity

Opis

Czernidłak pospolity ma szaro-brązowy, żłobiony kapelusz, na początku jajowaty lub dzwonkowaty, i gładki, biały, pusty trzon bez pierścienia. Blaszki są gęste, początkowo białe, potem różowe, a na końcu czarne. Dojrzały owocnik rozpływa się w czarną, atramentową ciecz, od czego wzięła się jego nazwa.

Rośnie gromadnie, w kępach, od wiosny do jesieni, w ogrodach, na łąkach, trawnikach i nieużytkach, często przy zakopanym lub ściętym drewnie. W Polsce jest bardzo pospolity.

W połączeniu z alkoholem, nawet w niewielkiej ilości w ciągu kilku dni przed lub po posiłku, wywołuje zatrucie z rumieńcem, kołataniem serca i wymiotami. Jest uznawany za trujący i nie zalecamy go jeść.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Wysokość 3–8 cm (według części opisów średnica 3–10 cm); u młodych cylindryczny lub jajowaty, potem dzwonkowaty, w końcu niemal rozpostarty. Promieniście żłobiony, na wierzchołku z nielicznymi płatkowatymi łuskami. Barwa popielatoszara lub szarobrązowa, na środku ciemniejsza. Dojrzały owocnik, razem z blaszkami, rozpływa się od brzegu w czarną ciecz (autoliza).

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki bardzo gęste, szerokie, wolne, o piłkowanych ostrzach; w młodym owocniku białe, potem szare lub różowe, w końcu czarne i rozpływające się.

Trzon

Wysokość 5–15 cm (według części opisów 5–17 cm), grubość 1–2 cm, cylindryczny, pusty, łatwo odłamujący się od kapelusza. Powierzchnia gładka, biała do szarawej; pierścienia brak. Podstawa wyraźnie zaostrzona.

Miąższ

Biały do bladoszarego, cienki i kruchy w kapeluszu, miękki i włóknisty w trzonie. Smak łagodny, zapach przyjemny, ale niewyraźny. Smaku nie należy sprawdzać.

Wysyp i zarodniki

Wysyp czarny. Zarodniki elipsoidalne do migdałowatych, gładkie; wymiary ok. 8–11 × 5–6 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny saprotrof, często związany z zakopanym drewnem; grzybnia bywa widoczna na zakopanych szczątkach martwego drewna. Owocniki wyrastają w kępach, nierzadko przebijają asfalt.

Występowanie. Półkula północna (Eurazja, Ameryka Północna), także Nowa Zelandia, Australia, RPA. W Polsce bardzo pospolity: w ogrodach, na łąkach, w lasach, na nieużytkach i terenach zdegradowanych, zwykle gromadnie u podstawy ściętych pni lub na ziemi. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od wiosny do jesieni, po deszczu, kilka razy w roku.

Z czym można go pomylić?

• Coprinus comatus (czernidłak kołpakowaty) — Bywa mylony; to drugi z najlepiej znanych czernidłaków. Szczegółowe różnice – brak danych.
• Inne gatunki rodzaju Coprinopsis — Podobny do rzadszych gatunków rodzaju; szczegóły – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący, zwłaszcza w połączeniu z alkoholem (zespół kopryny, reakcja jak po disulfiramie).

Toksyny. kopryna – aminokwas (cyklopropyloglutamina); jej metabolit, 1-aminocyklopropanol, blokuje dehydrogenazę aldehydu octowego i prowadzi do nagromadzenia aldehydu octowego po spożyciu etanolu

Objawy zatrucia. Po spożyciu alkoholu w czasie obecności kopryny w organizmie: zaczerwienienie twarzy i szyi, uczucie gorąca, nudności, wymioty, złe samopoczucie, pobudzenie, kołatanie serca i przyspieszone tętno, mrowienie kończyn. Rzadko mogą wystąpić zaburzenia rytmu serca (np. migotanie przedsionków). Nasilenie zależy od ilości wypitego alkoholu.

Czas do pierwszych objawów. Od kilku minut do godziny od wypicia alkoholu; według części opisów już po 5–10 minutach. Objawy zwykle ustępują po 2–3 godzinach, jeśli nie pije się więcej alkoholu.

Co robić. Przy nasilonych objawach, zaburzeniach rytmu serca lub podejrzeniu zatrucia grzybami zadzwoń pod 112 albo zgłoś się na SOR; nie czekaj na samoistne ustąpienie objawów. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji i skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie pij alkoholu. W szpitalu stosuje się leczenie objawowe: uspokojenie chorego, nawodnienie i monitorowanie rytmu serca.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Czarna ciecz, w którą rozpływa się dojrzały owocnik, była dawniej używana jako atrament.
• Interakcja kopryny z alkoholem jest znana dopiero od początku XX w.
• Angielska nazwa „tippler's bane” znaczy „zmora pijaka”.
• Owocniki potrafią przebijać asfalt i korty tenisowe.