Czubajeczka wełnista

Opis

Czubajeczka wełnista to niewielki grzyb o kapeluszu 4–7 cm, jajowatym, potem dzwonkowatym i płaskim. Jest biaława lub żółtawa, pokryta brązowawymi łuskami ułożonymi w kręgi, a na środku ma ciemniejszy, gładki garbek. Blaszki są białe i gęste, a miąższ ma nieprzyjemny zapach. Najłatwiej rozpoznać ją po trzonie: poniżej szybko zanikającego pierścienia jest gruby, wełnisty, jakby ubrany w „skarpetę”.

Rośnie od lipca do października na ziemi w lasach liściastych i iglastych oraz w parkach, pojedynczo lub w małych grupach, najchętniej w miejscach widnych. W Europie Środkowej jest dość pospolita.

Jest trująca i nie wolno jej jeść. Co gorsza, bywa mylona z czubajką kanią, a rodzaj Lepiota zawiera gatunki śmiertelnie trujące. Każdy mały grzyb z kapeluszem w łuskach, białymi blaszkami i pierścieniem na trzonie traktuj jako niebezpieczny i nie zbieraj go do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–7 cm. Młody jajowaty, potem dzwonkowaty, w końcu płaski, z tępym, gładkim, rdzawobrązowym garbkiem pośrodku; garbek tworzy wyraźnie odgraniczoną tarczę w barwie łusek. Powierzchnia biaława, białokremowa lub żółtawa, pokryta ochrowożółtymi do brązowawych, kosmkowatymi łuskami ułożonymi koncentrycznie. Na brzegu zwisają resztki osłony.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, białe lub jasnożółtawe, wolne (niezrośnięte z trzonem).

Trzon

Wysokość 4–12 cm, grubość 0,3–1 cm; walcowaty, wąski, wewnątrz pusty (rurkowaty), ku dołowi lekko zgrubiały lub maczugowaty. Biały; pierścień niewyraźny, szybko zanikający lub przypominający strefę pierścieniową. Poniżej pierścienia trzon pokryty grubymi, wełnistymi, żółtawymi lub brązowawymi łuskami (wygląd „w bucie”), powyżej gładki. U starszych okazów łuski zanikają.

Miąższ

Biała do jasnoochrowej. Zapach nieprzyjemny, smak łagodny. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki gładkie, wrzecionowate (zwężone na obu końcach) lub migdałowate, 11–18,5 × 4–6,5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof rosnący na ziemi, w lasach liściastych i iglastych oraz w parkach, pojedynczo lub w małych grupach; preferuje miejsca świetliste.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniony w strefie umiarkowanej półkuli północnej: Europa, Ameryka Północna, Azja (m.in. Japonia, Korea, Chiny); według niektórych opisów także Ameryka Południowa. W Europie Środkowej dość pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce i nie znajduje się w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu.

Owocnikowanie. Od lipca do października (głównie jesienią).

Z czym można go pomylić?

• Macrolepiota procera (czubajka kania) — Znacznie większa (kapelusz zwykle powyżej 10 cm), trzon z wężowatym deseniem i ruchomym, trwałym pierścieniem; u czubajeczki wełnistej owocnik jest drobny, a trzon wełnisty, bez trwałego pierścienia.
• Lepiota ignivolvata (czubajeczka czerwonopochwowa) — Z góry bardzo podobna, ale na trzonie nie ma wełnistych kosmków, tylko pomarańczowobrązową strefę pierścieniową.
• Lepiota magnispora (czubajeczka brzuchatozarodnikowa) — Jaskrawsze barwy, wyraźniej zabarwiony środek kapelusza, na ochrowym tle żywożółte do brązowawych łuski, żółtawoochrowy trzon i dłuższe zarodniki.
• Lepiota ochraceosulfurescens — Mniej wyraźna ciemna tarcza na środku kapelusza, zapach gumy lub roztopionego masła i żółty miąższ w nasadzie trzonu; nazwę tę część autorów traktuje jako synonim.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; w rodzaju Lepiota występują gatunki śmiertelnie trujące, a ten gatunek bywa mylony z czubajką kanią.

Toksyny. amatoksyny (obecne w rodzaju Lepiota; zawartość w tym gatunku wymaga potwierdzenia)

Objawy zatrucia. Brak szczegółowych opisów zatruć tym gatunkiem. Zatrucia amatoksynami przebiegają zwykle z długim okresem bez objawów, po którym pojawiają się silne wymioty, biegunka i bóle brzucha, a następnie uszkodzenie wątroby i nerek, które może prowadzić do śmierci.

Czas do pierwszych objawów. Zwykle 6–24 godzin od spożycia; objawy pojawiają się późno, gdy trucizna jest już wchłonięta.

Co robić. Przy podejrzeniu spożycia tego lub podobnego grzyba natychmiast dzwoń pod 112 lub jedź na SOR; nie czekaj na objawy. Zachowaj resztki grzybów (także surowe okazy i resztki z kuchni) do identyfikacji i skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Opisany w 1789 r. przez Jeana Bulliarda jako Agaricus clypeolarius; do rodzaju Lepiota przeniósł go Paul Kummer w 1871 r.
• Angielska nazwa „shield dapperling” (tarczowata czubajeczka) nawiązuje do ciemnej tarczy na środku kapelusza; używa się też nazwy „shaggy-stalked Lepiota” (o kosmatym trzonie).
• Należy do sekcji Fusisporae, w której cechą wspólną są długie, wrzecionowate zarodniki i puszysty trzon pod pierścieniem.
• Opisywany jest w Ameryce Północnej, Europie i Azji, m.in. w Japonii, Korei i kilku prowincjach Chin.