Czubajka sutkowata

Opis

Czubajka sutkowata to smukła czubajka o kapeluszu 5–12 cm. Młody jest jajowaty, potem wypukły do rozpostartego, z wyraźnym garbem pośrodku. Jest jasnobrązowy lub ochrowy, pośrodku ciemniejszy, a na brzegach drobno łuseczkowaty. Blaszki są białe i nie dochodzą do trzonu. Trzon ma 10–15 cm wysokości, jest cienki, włóknisty, jasnobrązowawy, u dołu zgrubiały w bulwkę, z przesuwalnym, podwójnym pierścieniem. Miąższ jest biały, o lekko orzechowym smaku.

Rośnie od sierpnia do listopada w prześwietlonych lasach liściastych i iglastych, na ich skraju i przy leśnych drogach. W Polsce jest dość rzadka, choć miejscami spotyka się ją częściej.

Od czubajki kani odróżnia ją mniejszy, smuklejszy owocnik i drobne łuseczki zamiast grubych, dachówkowatych łusek. Czubajki bywają mylone z trującymi gatunkami, dlatego zbieraj tylko okazy, co do których masz pewność. Owocniki z pierścieniem i bulwiastą podstawą trzonu możesz pomylić także z niektórymi trującymi czubajeczkami i muchomorami.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–12 cm; młody jajowaty, później wypukły do rozpostartego, z wyraźnym wyniosłym garbem pośrodku (stąd epitet „sutkowata”). Barwa jasnobrązowa lub jasna mięsnoochrowa, w części opisów biaława z brązowymi łuseczkami pośrodku. Skórka początkowo gwiaździście popękana; u dojrzałych owocników taka pozostaje tylko pośrodku, gdzie jest też ciemniejsza. Poza środkiem kapelusz jest delikatnie, gęsto, promieniście i ziarnisto łuseczkowaty, a między łuseczkami prześwituje bledsze tło.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki wolne, tzn. niedochodzące do trzonu, białe.

Trzon

Wysokość 10–15 cm, grubość 0,8–1,5 cm, cylindryczny, u podstawy z bulwiastym zgrubieniem (do 2,5 cm). Powierzchnia gładka lub lekko pasemkowata, barwy jasnego, brązowawego drewna. Trzon łykowaty, rurkowaty (pusty w środku), daje się wyłamać z kapelusza. Pierścień wyraźny, podwójny, przesuwalny.

Miąższ

Białawy, o smaku lekko orzechowym. Brak danych o zapachu i zmianach barwy. Nie należy próbować miąższu nieznanych grzybów.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki 13–16(–18) × 7–9,5(–11) µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof, rosnący w prześwietlonych lasach liściastych i iglastych, na ich skraju oraz przy leśnych drogach.

Występowanie. Gatunek europejski. W Polsce notowany na obszarze całego kraju; jest dość rzadki, miejscami dość pospolity. Nie znajduje się na liście gatunków zagrożonych i nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od sierpnia do listopada.

Z czym można go pomylić?

• Macrolepiota procera (czubajka kania) — Większe owocniki, kapelusz pokryty dachówkowato ułożonymi, grubymi łuskami.
• Macrolepiota excoriata (czubajka białotrzonowa) — Jaśniejszy trzon i łuseczki na kapeluszu.
• Trujące gatunki Chlorophyllum — Przypominają czubajki, mogą być z nimi mylone. Przy braku pewności co do cech (pierścień, wysyp zarodników, zmiany barwy miąższu) nie zbierać.
• Czubajeczki (Lepiota) — Z reguły drobniejsze owocniki; wśród czubajeczek są gatunki trujące, w tym śmiertelnie. Czubajka sutkowata ma kapelusz 5–12 cm i trzon wysokości 10–15 cm.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Epitet mastoidea nawiązuje do kształtu garbu na kapeluszu, przypominającego sutek.
• Gatunek opisał w 1821 r. Elias Fries jako Agaricus mastoideus, a obecną nazwę rodzajową nadał mu Rolf Singer w 1951 r.
• Ma około 22 synonimów łacińskich, a w polskim piśmiennictwie funkcjonował pod kilkoma nazwami, m.in. czubajka wysmukła i kożuszek.
• W 2025 r. komisja nazewnictwa rekomendowała nazwę czubajka wątła dla synonimu Macrolepiota affinis.