Czubajnik ponury

Opis

Czubajnik ponury to duży grzyb parasolowaty. Kapelusz ma 5–13 cm, u młodych owocników kulisty, potem rozpostarty, szary, pokryty drobnymi łuseczkami, z ciemniejszą brązową łatą pośrodku. Blaszki są białe i wolne, a po uszkodzeniu czerwienieją. Trzon jest gładki, białawy, zakończony bulwą, z ruchomym, podwójnym pierścieniem. Miąższ po przecięciu żółknie lub pomarańczowieje, a z czasem czerwienieje.

Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, najczęściej późnym latem i jesienią. W Europie jest dość częsty, w Polsce bywa rzadko rozpoznawany, ponieważ zwykle bierze się go za czubajnika czerwieniejącego.

Od czubajki kani odróżnia go mniejszy rozmiar, gładki trzon bez prążkowanego wzoru i czerwieniejący po uszkodzeniu miąższ. Młode okazy można pomylić także z innymi grzybami z blaszkami, w tym z trującymi. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 46–130 mm; u młodych owocników kulisty, u starszych parasolowaty, szary, pokryty drobnymi łuseczkami o barwie zbliżonej do skórki. Na środku duża łata od brązowej do czerwonobrązowej.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki białe, wolne, dość gęste, oddalone o 1–7 mm od trzonu; po uszkodzeniu czerwienieją, z wiekiem stają się beżowe.

Trzon

Wysokość 80–190 mm, grubość 7–13 mm, gładki, białawy do jasnobeżowego, zakończony bulwą. Pierścień ruchomy, podwójny.

Miąższ

Białawy; po uszkodzeniu zmienia barwę na czerwonożółtą lub pomarańczową, z czasem na czerwoną. Zapach ziemisty lub grzybowy, smak nieprzyjemny. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki gładkie, elipsoidalne, 8–11 × 5,5–7 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof; rośnie w lasach liściastych i mieszanych.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniony w Europie i dość częsty. W Polsce występuje, ale potwierdzanie stanowisk utrudnia częste mylenie z czubajnikiem czerwieniejącym; w wykazie wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski z 2003 r. gatunek nie został ujęty. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Brak danych; zwykle późne lato i jesień.

Z czym można go pomylić?

• Chlorophyllum rhacodes (czubajnik czerwieniejący) — Rośnie raczej w parkach, kapelusz jaśniejszy, łuski mniej wyraźnie dachówkowate. Przebarwienia bardziej czerwonopomarańczowe, a u czubajnika ponurego bardziej żółtopomarańczowe.
• Macrolepiota procera (czubajka kania) — Dużo większa; trzon pokryty prążkowanym, ciemniejszym wzorem, łuski na kapeluszu ciemniejsze, odstające i niepokrywające całej powierzchni. Ma charakterystyczny, przyjemny zapach.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Gatunek opisał w 1886 r. Jean-Baptiste Barla pod nazwą Lepiota olivieri; do rodzaju Chlorophyllum przeniosła go w 2002 r. Else Vellinga.
• Polska nazwa „czubajnik ponury” pojawiła się dopiero w 2015 r.
• W polskim wykazie wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych z 2003 r. gatunku nie ujęto, prawdopodobnie dlatego, że powszechnie brano go za czubajnika czerwieniejącego.
• Angielska nazwa „conifer parasol” (czubajnik iglasty) odnosi się do jego związku z lasami iglastymi.