Gołąbek czarniawy

Opis

Gołąbek czarniawy to duży, masywny i bardzo twardy grzyb o kapeluszu 5–20 cm, zagłębionym pośrodku, z podwiniętym brzegiem. Młody jest brudnobiały, potem brązowieje, a w końcu czernieje. Rzadkie, grube blaszki i krótki, pełny trzon również z wiekiem ciemnieją. Najbardziej charakterystyczne jest zachowanie miąższu: po przecięciu lub uciśnięciu najpierw czerwienieje, potem szarzeje i czernieje.

Rośnie od lipca do listopada w lasach liściastych i iglastych, m.in. pod bukami i jodłami. W Polsce jest dość pospolity.

W terenie łatwo go pomylić z innymi gołąbkami, które po uszkodzeniu czernieją, np. z gołąbkiem gęstoblaszkowym i białoczarnym. Zbieraj tylko młode, jędrne owocniki; starsze mają łykowaty miąższ i są zwykle robaczywe. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–20 cm (opisy podają różne zakresy); za młodu łukowaty, potem rozpostarty i pośrodku zagłębiony, z podwiniętym brzegiem; bardzo twardy i grubomięsisty. Barwa zmienia się z białawej lub brudnobiałej przez oliwkowoszarą i brązową do czarnej. Skórka lekko błyszcząca.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki bardzo grube, kruche, rzadko ustawione, płatowate, przyrośnięte lub nieco przyrośnięte do trzonu. Za młodu białe lub kremowe, z wiekiem ciemnieją aż do czarnych. Po uszkodzeniu najpierw czerwienieją, potem szarzeją i czernieją.

Trzon

Wysokość 2–8 cm, grubość 1–5 cm (opisy podają różne zakresy); gruby, walcowaty, pełny i bardzo twardy, na tle innych gołąbków krótki. Podobnie jak kapelusz zmienia barwę z białej przez brązową do czarnej; po uciśnięciu czerwienieje.

Miąższ

Bardzo twardy, biały; po przecięciu najpierw czerwienieje (barwa jasnoceglasta), potem szarzeje i czernieje, zwykle w ciągu ok. 20 minut. Zapach słaby, nieco mdły lub owocowy (opisy się różnią), smak łagodny. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki kuliste do odwrotnie szeroko jajowatych, 6–8 × 6–7 µm (opisy podają nieco różne zakresy), powierzchnia drobnobrodawkowata ze słabo zarysowaną siateczką.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy, rosnący w lasach liściastych i iglastych, m.in. pod bukami i jodłami; w opisach z Europy Zachodniej i Ameryki Północnej głównie pod drzewami iglastymi. Gatunek bywa pasożytowany na starych owocnikach przez grzyby z rodzajów Asterophora i Nyctalis (w opisach wymieniane są Nyctalis parasitica i Nyctalis asterophora).

Występowanie. Europa, Ameryka Północna i Środkowa, a także Maroko, Korea, Japonia i Australia. W Polsce dość pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od lipca do listopada (w Europie głównie późne lato i jesień).

Z czym można go pomylić?

• Russula densifolia (gołąbek gęstoblaszkowy) — Gęściej ustawione blaszki.
• Russula albonigra (gołąbek białoczarny) — Gęstsze blaszki, smak gorzkawo-mentolowy; czernieje bezpośrednio, bez etapu czerwienienia; rzadszy.
• Russula adusta (gołąbek podpalany) — W części opisów: kapelusz jaśniejszy przy brzegach, miąższ po przecięciu czerwienieje, ale nie czernieje. Zakres odrębności obu gatunków jest sporny.
• Russula acrifolia i Russula dissimulans — Również czerwienieją, a potem czernieją po uszkodzeniu; wymagają porównania cech mikroskopowych i smaku.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Pierwszy opis pochodzi od Pierre'a Bulliarda z 1785 r., który nazwał go Agaricus nigricans; nazwę gatunkową w obecnym rodzaju nadał Elias Fries.
• Polską nazwę nadał w 1876 r. Feliks Berdau.
• Na starych owocnikach często pasożytują grzyby z rodzajów Asterophora i Nyctalis.
• W angielskich opisach zapach starego owocnika porównuje się do pustych beczek po winie.