Gwiazdosz potrójny

Opis

Gwiazdosz potrójny to największy z gwiazdoszy. Młody owocnik przypomina brązową cebulkę częściowo zagłębioną w ziemi. Gdy dojrzewa, zewnętrzna powłoka pęka na 4–8 mięsistych ramion, które rozkładają się gwiaździście i unoszą okrągły, szarobrązowy worek z zarodnikami. Cały owocnik ma zwykle do ok. 11 cm średnicy, rzadziej więcej. Zwykle widać wokół worka wyraźny kołnierz lub „miseczkę”, od której pochodzi nazwa; czasem jednak nie powstaje.

Rośnie w próchnicznych, zacienionych lasach liściastych, parkach i zaroślach, często pod bukami i dębami, pojedynczo lub w grupach. W Polsce jest rzadki i znany tylko z kilkunastu stanowisk. Stare, zaschnięte owocniki bywają trwałe i można je spotkać także zimą.

Odróżnia go od innych gwiazdoszy duży rozmiar i kołnierz pod workiem zarodnikowym. Mniejsze okazy bez kołnierza można pomylić z gwiazdoszem frędzelkowanym lub rudawym. Jest niejadalny, a ze względu na rzadkość najlepiej zostawić go w miejscu wzrostu.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Gatunek gasteroidalny, bez kapelusza. Młody owocnik ma postać cebulowatego „jaja” o średnicy 1–5 cm, częściowo lub całkowicie zagłębionego w ziemi, jasnobrązowego, z wiekiem ciemniejszego, niekiedy z różowawym odcieniem. Egzoperydium pęka na 4–8 mięsistych ramion o długości 2–4 cm i grubości do 4 mm, które rozchylają się gwiaździście i odginają ku dołowi, unosząc worek zarodnikowy. Rozwinięty owocnik osiąga zwykle do ok. 11 cm średnicy, według części opisów do 18 cm; jest największym gwiazdoszem. Wewnętrzna (górna) strona ramion jest gładka, jasno- lub ciemnobrązowa, czasem z czerwonawym odcieniem, zwykle w różnym stopniu spękana w poletka. Dolna strona ramion jest szorstka i nie obkleja się ściółką ani ziemią. Ramiona nie są higroskopijne.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek. Wewnątrz endoperydium znajduje się gleba: młoda biała i zwarta, później brązowa i pylista. Endoperydium jest kuliste do lekko spłaszczonego, pergaminowate, o średnicy 1–4 cm, siedzące, bez apofizy, szarobrązowe do ochrowobrązowego. Otwiera się otworem na szczycie; perystom jest włóknisty, niski, nieco wzniesiony, z postrzępionym lub rozdartym brzegiem, otoczony jaśniejszą strefą. Kolumella (pseudokolumella) sięga mniej więcej do połowy wysokości endoperydium.

Trzon

Brak trzonu; endoperydium jest siedzące. Charakterystyczne jest odrywanie się mięsistej, ochrowoszarej warstwy (ok. 3 mm grubości) tuż przy podstawie ramion; jej brzegi tworzą kołnierz lub miseczkowatą podstawę, w której spoczywa endoperydium. Kołnierz bywa zredukowany do krążka lub nie powstaje wcale, zwłaszcza w klimacie umiarkowanym.

Miąższ

Mięsista warstwa egzoperydium jest ochrowoszara, dość gruba, w stanie suchym twarda i włóknista. Owocnik jest bez wyraźnego zapachu i smaku (brak danych o zapachu); nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp (masa zarodników) brązowy, pylisty. Zarodniki kuliste, ok. 3,5–5,8 µm średnicy (opisy podają różne zakresy), pokryte licznymi krótkimi, wąskimi brodawkami do ok. 1 µm długości. W KOH bledną do jasnocynamonowobrązowych, w jodzie ciemnobrązowych.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof rozkładający próchnicę i martwą materię organiczną. Rośnie na ziemi bogatej w próchnicę, w ściółce lasów liściastych, wokół dobrze spróchniałych pni, w zaroślach i parkach, przeważnie w miejscach zacienionych; często pod bukami i dębami. Obserwowany także na zalesionych wydmach nadmorskich oraz na glebie wzbogaconej w wapń. Rośnie pojedynczo lub, częściej, w grupach.

Występowanie. Kosmopolityczny, występuje na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. W Europie szeroko rozprzestrzeniony, od strefy śródziemnomorskiej i Wysp Kanaryjskich po Szwecję i Finlandię. W Polsce rzadki, znany z kilkunastu stanowisk; na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma kategorię E (wymierający). Figuruje na listach gatunków zagrożonych w kilku krajach Europy. W Polsce był objęty ścisłą ochroną gatunkową, od 9 października 2014 r. nie znajduje się na liście gatunków chronionych.

Owocnikowanie. Brak jednoznacznych danych o terminie. Owocniki są trwałe i stare mogą przetrwać zimę do następnej wiosny lub lata; rozwinięte owocniki spotyka się zwykle od lata do jesieni.

Z czym można go pomylić?

• Geastrum fimbriatum (gwiazdosz frędzelkowany) — Mniejszy; mylić go można z małymi okazami G. triplex, zwłaszcza gdy nie powstaje kołnierz. G. triplex jest większy i ma kołnierz pod endoperydium.
• Geastrum rufescens (gwiazdosz rudawy) — Mniejszy; mylić go można z małymi okazami G. triplex. G. triplex jest większy i ma kołnierz pod endoperydium.
• Geastrum saccatum (gwiazdosz workowaty) — Również mniejszy; ramiona nie zawsze pękają wokół endoperydium, więc brak miseczki utrudnia rozpoznanie. G. triplex jest większy, nie obkleja się ściółką i ma włóknisty perystom otoczony jaśniejszą strefą. Gatunek chroniony (ochrona ścisła), którego nie ma w Atlasie – nie zbierać.
• Myriostoma coliforme (wieloporek gwiaździsty) — Uwaga: podobny gatunek chroniony (ochrona ścisła), opisany w Atlasie. Worek zarodnionośny na kilku nóżkach, z wieloma otworami; bez kołnierza.
• Chronione gwiazdosze (Geastrum) — Uwaga: gatunki chronione, których nie ma w Atlasie: G. lageniforme, gwiazdosz angielski (G. berkeleyi), bury (G. elegans), karzełkowaty (G. schmidelii), kwiatuszkowaty (G. floriforme), szorstki (G. campestre), węgierski (G. hungaricum), workowaty (G. saccatum) i wzniesiony (G. fornicatum) – ochrona ścisła; brodawkowy (G. corollinum) i czteropromienny (G. quadrifidum) – ochrona częściowa. Zwykle są mniejsze i nie mają mięsistego kołnierza pod workiem zarodnionośnym; pewne rozróżnienie wymaga szczegółów (otwór worka, nóżka worka, ramiona). Gwiazdoszy nie zbierać.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa „triplex” (łac. „potrójny”) nawiązuje do trzech warstw perydium; angielskie nazwy to collared earthstar, saucered earthstar i triple earthstar.
• Gatunek opisał w 1840 r. Franz Junghuhn, który badał grzyby Indonezji; okaz typowy zebrano na Jawie na wysokości 910–1520 m n.p.m.
• Ramiona nie są higroskopijne, więc w przeciwieństwie do niektórych innych gwiazdoszy nie zamykają się i nie otwierają pod wpływem wilgotności.
• Zarodniki są uwalniane przez otwór na szczycie worka, m.in. gdy krople deszczu uderzają w elastyczne endoperydium i wypychają zarodniki w obłoku.