Kolczak obłączasty

Opis

Kolczak obłączasty to grzyb o kapeluszu 4–10 cm, białawym do bladopomarańczowego, często nieregularnym i wklęsłym, suchym i gładkim. Zamiast blaszek lub rurek ma pod spodem gęste, kruche kolce, które czasem lekko zbiegają na trzon. Miąższ jest biały i kruchy, a po uszkodzeniu żółknie.

Rośnie od lipca do października w lasach iglastych, liściastych i mieszanych, zwykle pod świerkami i bukami, często w dużych grupach, na glebach gliniastych bogatych w wapń. W Polsce jest pospolity.

Nie opisano trujących sobowtórów; podobny jest kolczak rudawy, który jest mniejszy i ma intensywniejszą barwę. Młode owocniki mogą przypominać bielaczka owczego, ale kolce widać już u bardzo młodych kolczaków. Starsze owocniki bywają gorzkie.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–10 (15) cm (opisy podają też do 17, rzadko 25 cm), w środku zwykle wklęsły, barwa od białawej, przez kremową, do bladopomarańczowej, żółtej lub płowej. Powierzchnia sucha, naga i gładka, czasem delikatnie omszona, u starszych może pękać. Kształt zmienny, brzeg falisty, u młodych podwinięty, nieregularny; owocniki często zrośnięte po kilka. Bardzo kruchy; w suszy blednie.

Hymenofor (spód kapelusza)

Kolce (nie blaszki ani rurki) długości 2–7 mm, gęste, smukłe, białawe do bladopomarańczowych, czasem lekko zbiegające po trzonie; u młodych krótkie i bladożółte, kruche tak jak kapelusz. Z wiekiem lub po uszkodzeniu żółtopomarańczowo brązowieją.

Trzon

Wysokość do 7 cm (opisy podają też 3–10 cm), grubość 1,5–4 cm (opisy podają też 1–3 cm), zwykle ekscentryczny, twardy, pełny, często nieregularnie powyginany. Barwa od białej przez kremową do rdzawobrązowawej, lub jak kapelusz. Pierścienia i pochwy brak.

Miąższ

Gruby, biały, jędrny, kruchy; po uszkodzeniu żółknie do pomarańczowobrązowego. Zapach przyjemny, owocowy; smak przyjemny lub korzenny, u starszych owocników gorzki. Sprawdzanie smaku nieznanych grzybów nie jest zalecane.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały do bladokremowego. Zarodniki bezbarwne, gładkie, cienkościenne, prawie kuliste do szeroko jajowatych, nieamyloidalne, zwykle z jedną dużą kroplą oleju. Wymiary 5,5–9 × 4,5–7 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy; w Polsce najczęściej ze świerkiem i bukiem, lubi gleby gliniaste bogate w wapń. Rośnie pojedynczo lub w czarcich kręgach, w lasach iglastych, liściastych i mieszanych, często w dużych grupach. Owocniki są pokarmem wiewiórki.

Występowanie. Europa i Ameryka Północna (w zachodniej i wschodniej części); szeroko rozpowszechniony, w Polsce pospolity. W Holandii, Belgii i Niemczech wpisany na czerwone listy jako narażony. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce; znajduje się na wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu (MZ, pkt 14).

Owocnikowanie. Od lipca do października (listopada).

Z czym można go pomylić?

• Hydnum rufescens (kolczak rudawy) — Mniejszy, bardziej intensywna barwa (morelowa do pomarańczowej), wyraźna granica między kolcami a trzonem, kolce nie zbiegają na trzon.
• Bielaczek owczy (Albatrellus ovinus), zwłaszcza młode owocniki — U kolczaków kolce są widoczne już u kilkumilimetrowych owocników.
• Hydnum ellipsosporum — Mniejsze owocniki (kapelusz 3–5 cm), zarodniki eliptyczne, 9–11 × 6–7,5 µm.
• Hydnum albidum, Hydnum albomagnum, Hydnum umbilicatum — Gatunki północnoamerykańskie; szczegółowe różnice – brak danych (np. H. umbilicatum mniejszy, z pępkowatym kapeluszem).

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Epitet repandum oznacza „odgięty do tyłu” i odnosi się do falistego brzegu kapelusza.
• Badania genetyczne z 2009 i 2016 r. wykazały, że gatunek w szerokim ujęciu to kilka kryptycznych gatunków, w tym co najmniej cztery na świecie.
• Po awarii w Czarnobylu stwierdzono wysokie gromadzenie izotopu cezu w owocnikach.