Łuskowiec jeleni

Opis

Łuskowiec jeleni ma kapelusz o średnicy 5–12 cm, najpierw dzwonkowaty lub półkulisty, potem płaski, w odcieniach brązu i szarości, od jasnego do prawie czarnobrązowego, zwykle ciemniejszy pośrodku. Powierzchnia jest gładka i lekko jedwabista, w deszczową pogodę błyszcząca. Blaszki pod kapeluszem są wolne: u młodych owocników białawe, później różowe. Trzon jest biały, pokryty brązowymi podłużnymi włókienkami, bez pierścienia. Miąższ jest biały i pachnie rzodkwią lub kiełkami ziemniaka.

Rośnie od wiosny do późnej jesieni na martwym drewnie: na pniakach, leżących pniach, w trocinach i wśród odpadków drzewnych, zarówno w lasach liściastych, jak i iglastych. Pojawia się pojedynczo lub w niewielkich grupach. W Polsce jest bardzo pospolity.

Odróżnia go od wielu innych grzybów z blaszkami połączenie trzech cech: rośnie na drewnie, ma wolne blaszki i różowy wysyp zarodników. Podobne łuskowce, np. o czarnych ostrzach blaszek albo o zielonawoszarym kapeluszu rosnące na wierzbie, rozpoznaje się dokładnie dopiero pod mikroskopem. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–12 cm, czasem do 15 cm; młody półkulisty lub dzwonkowaty, często pomarszczony, później wypukły i płaski, niekiedy z tępym garbem. Powierzchnia gładka, matowa do jedwabiście błyszczącej, z drobnymi wrośniętymi ciemnymi włókienkami promieniście ułożonymi (widocznymi pod lupą); w wilgotną pogodę błyszcząca. Barwa od jasnej ochrowobrązowej i szarobrązowej do czarnobrązowej, środek często ciemniejszy; zdarzają się osobniki albinotyczne o całkowicie białym kapeluszu.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki wolne, tzn. niedochodzące do trzonu, dość gęste, brzuchate. U młodych owocników kremowobiałe, potem z różowym połyskiem, a w pełni dojrzałe łososioworóżowe (od dojrzewających zarodników).

Trzon

Wysokość 5–12 cm, grubość 0,5–2 cm (czasem do 3 cm), walcowaty, rzadziej maczugowaty, zwykle nieco grubszy przy podstawie. Powierzchnia biała do brudnobiałej, pokryta ciemniejszymi, brązowymi włókienkami tworzącymi podłużne smugi. Bez pierścienia. W młodości pełny, u starych okazów pusty.

Miąższ

Biały lub białawy; w kapeluszu miękki i elastyczny, w trzonie dość kruchy. Zapach dość silny, rzodkwiowy lub przypominający kiełki ziemniaka, piwniczny; smak łagodny, stęchły lub ziemisty, według niektórych opisów z czasem lekko gorzkawy. Nie należy próbować miąższu w celu rozpoznania.

Wysyp i zarodniki

Wysyp różowy do różowobrązowego. Zarodniki gładkie, elipsoidalne do szerokoelipsoidalnych, ok. 6,5–8 × 5–6,5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof na zbutwiałym drewnie drzew liściastych i iglastych: na pniach, pniakach, grubszych leżących gałęziach, korzeniach, korze, trocinach i odpadach drzewnych; nie rośnie na cienkich gałązkach. Szczególnie obficie na wilgotnych trocinach i stosach butwiejących ścinków drzewnych. Owocniki pojedynczo lub w niewielkich grupach.

Występowanie. Poza Afryką i Antarktydą na wszystkich kontynentach oraz na wielu wyspach. W Europie i wschodniej części Ameryki Północnej częsty; w zachodniej części Ameryki Północnej rzadki i prawdopodobnie introdukowany. W Polsce bardzo pospolity, w lasach iglastych, liściastych i mieszanych. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od wiosny do późnej jesieni (w Europie kwiecień–grudzień).

Z czym można go pomylić?

• Pluteus atromarginatus (drobnołuszczak czarnoostrzowy) — Ciemnobrązowe lub czarne ostrza blaszek; rośnie na drewnie drzew iglastych.
• Pluteus salicinus (drobnołuszczak zielonawoszary) — Kapelusz szaroczarniawy, bez brązowych odcieni; rośnie na drewnie wierzby.
• Megacollybia platyphylla (pieniążnica szerokoblaszkowa) — Rzadsze, szersze, zawsze białe blaszki przyrośnięte do trzonu; liczne ryzomorfy u podstawy trzonu; wysyp biały.
• Entoloma spp. (dzwonkówki) — Podobnie ubarwione gatunki mają blaszki przyrośnięte do trzonu (nie wolne) i charakterystyczne, kanciaste zarodniki.
• Inne gatunki Pluteus (m.in. P. rangifer, P. elaphinus, P. hongoi, P. exilis) — Kilka podobnych łuskowców; pewne rozróżnienie jest możliwe tylko badaniem mikroskopowym.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Opisany przez Jacoba Christiana Schäffera w 1774 r. jako Agaricus cervinus; obecną nazwę rodzajową nadał mu w 1871 r. Kummer.
• Epitet cervinus (jeleni) odnosi się do jeleniobrązowej barwy kapelusza; w oryginalnym opisie Schäffera użyto niemieckiego określenia „rehfarbig”.
• Pleurocystydy tego grzyba mają na szczycie 2–6 ostrych haków, przypominających poroże jelenia.
• Owocniki są pokarmem larw chrząszcza Tritoma mimetica z rodziny grzybojadkowatych.