Łuszczak zmienny

Opis

Łuszczak zmienny rośnie w kępach na pniakach i martwym drewnie drzew liściastych. Kapelusz o średnicy 2–7 cm jest cynamonowobrązowy i śluzowaty w wilgoci, a po wyschnięciu blednie od środka. Ma gęste, rdzawobrązowe z wiekiem blaszki, wąski trzon z pierścieniem, a poniżej pierścienia ciemny, łuskowaty trzon. Pojawia się od kwietnia do listopada i bywa wśród pierwszych i ostatnich grzybów sezonu.

Ten grzyb wymaga wyjątkowej ostrożności. Jest łudząco podobny do śmiertelnie trującej hełmówki jadowitej (Galerina marginata), która zawiera te same toksyny co muchomor zielonawy i może rosnąć na tym samym drewnie. Cechy rozpoznawcze (łuskowaty trzon, sposób wysychania kapelusza, zapach) nie są w pełni niezawodne, a mylą się nawet doświadczeni grzybiarze. W polskim obrocie dopuszczony jest tylko z uprawy lub spoza Polski.

Jeśli nie masz absolutnej pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 2–8 cm (opisy podają różne zakresy). Młody półkolisty, potem płaski z tępym garbkiem. Skórka naga, gładka, silnie higrofaniczna: po deszczu cynamonowobrązowa, śluzowata, błyszcząca; podczas suszy wysycha od środka ku brzegom, tak że środek jest bladoochrowy, a brzeg brązowawy, prążkowany.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, przyrośnięte do trzonu, czasem nieco zbiegające. Młode okryte osłoną; początkowo białawe, potem żółtobrunatne, w końcu rdzawobrązowe.

Trzon

Długość 4–9 cm (opisy podają różne zakresy), grubość 5–8 mm; cylindryczny, powyginany, łykowaty, wewnątrz pusty. Barwa podobna do kapelusza. W górnej części skórzasty pierścień z odstającymi łuseczkami; powyżej pierścienia trzon gładki lub delikatnie prążkowany, poniżej ciemnobrązowy, kosmkowaty lub łuskowaty („w bucie”).

Miąższ

W kapeluszu cienki, białawy, miękki i wodnisty; w trzonie twardy, rdzawobrązowy. Smak nieznaczny, łagodny, zapach przyjemny, grzybowy, przypominający świeże, cięte drewno. Nie zalecamy sprawdzania smaku ani zapachu w celu rozróżnienia od gatunków trujących.

Wysyp i zarodniki

Wysyp rdzawobrązowy. Zarodniki jajowate, gładkie, blado brązowe, 6–7 × 4–4,5 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof rosnący gromadnie, w kępach, na pniakach, obumarłych pniach i gałęziach drzew liściastych (blisko ziemi): olszy, brzozy, grabu, leszczyny, buka, wierzby, dębu, lipy. Bardzo rzadko na drewnie jodły, sosny i świerka. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, parkach i ogrodach.

Występowanie. Cała półkula północna: Europa (od południa po Islandię i Skandynawię), Azja, Ameryka Północna; podawany także z Australii. W Polsce pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną. W obrocie (wykaz MZ) dopuszczony tylko z uprawy lub spoza Polski, ze względu na sobowtóra Galerina marginata.

Owocnikowanie. Od kwietnia do listopada, przy łagodnej pogodzie także zimą; często pojawia się wtedy, gdy innych grzybów jest mało.

Z czym można go pomylić?

• Galerina marginata (hełmówka jadowita) – ŚMIERTELNIE TRUJĄCA — Rośnie głównie na pniakach drzew iglastych. Trzon poniżej pierścienia zwykle włóknisto-jedwabisty z białymi włókienkami osłony (czasem zygzakowatymi), a nie łuskowaty; kapelusz wysycha od brzegu ku środkowi (u łuszczaka od środka); zapach i smak mączne. Żadna z tych cech nie jest w pełni pewna – hełmówka może mieć łuski.
• Hypholoma capnoides (maślanka łagodna) — Blaszki w niebieskawym odcieniu.
• Kuehneromyces lignicola, K. marginellus, Pholiota angustipes, P. terrestris — Wymieniane jako podobne; szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Opisał go Jacob Christian Schäffer w 1774 r.; przez długi czas w Polsce znany był jako Pholiota mutabilis.
• Nazwa „zmienny” odnosi się do silnej zmiany barwy kapelusza zależnie od wilgotności (higrofaniczność).
• Pojawia się nawet zimą przy łagodnej pogodzie i bywa jednym z niewielu grzybów w tym czasie.
• Jego trujący sobowtór, Galerina marginata, zawiera amatoksyny i może rosnąć na tym samym drewnie.