Łysak wspaniały

Opis

Łysak wspaniały to duży, żółtopomarańczowy do rdzawobrązowego grzyb o suchym kapeluszu pokrytym brązowymi łuskami, zwykle 6–15 cm średnicy (czasem znacznie większym). Ma przyrośnięte blaszki, żółtawe, potem rdzawobrązowe, oraz długi, żółty trzon z trwałym pierścieniem. Miąższ jest żółty, o przyjemnym zapachu, ale gorzki w smaku.

Rośnie od lipca do października w kępach na pniach, pniakach i próchniejącym drewnie, zwłaszcza brzozy, sosny i dębu. W Polsce jest rzadki.

Starsze i mniejsze okazy można pomylić z łuskwiakiem nastroszonym lub opieńkami. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–30 cm (część opisów podaje 6–15 cm). Młody półkulisty (bułkowaty) i zamszowy, potem wypukły, w końcu rozpostarty. Barwa żółtoochrowa, żółtordzawa, rudawa, brązowopomarańczowa (u młodych jaskrawożółtopomarańczowa, u starszych pomarańczowobrązowa do czerwonobrązowej). Powierzchnia sucha, pokryta wrośniętymi brązowymi łuskami.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki średnio gęste, przyrośnięte lub lekko zbiegające ząbkiem; początkowo kremowe, potem jasnożółtobrązowe, w końcu rdzawobrązowe.

Trzon

Wysokość 8–20 cm (według części opisów 5–25 cm), grubość 1–3 cm (według części opisów do 5 cm), walcowaty do wrzecionowatego, dołem zgrubiały i często korzeniasty. Pierścień dość trwały (według części opisów wątły, oprószony rdzawopomarańczowymi zarodnikami). Nad pierścieniem gładki, oprószony; pod pierścieniem pokryty brązowymi drobnymi włókienkami i kosmkami. Barwa jasnożółta, ku podstawie ciemniejąca do czerwonobrązowej.

Miąższ

Twardy, żółty. Zapach przyjemny, grzybowy (według części opisów łagodny); smak gorzki – nie wolno go sprawdzać; nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba. Po KOH barwi się na czerwono, a po ugotowaniu zielenieje; nie sinieje (choć mniejsze okazy czasem lekko się przebarwiają).

Wysyp i zarodniki

Wysyp rdzawobrązowy. Zarodniki rdzawopomarańczowe, elipsoidalne, chropowate, 7–15 × 4,6–6 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof rosnący w kępach (od kilku do kilkudziesięciu owocników), rzadziej pojedynczo, na pniach, pniakach, próchniejącym drewnie i u nasady drzew, zwłaszcza brzozy, sosny i dębu (drewna liściastego i iglastego); najczęstszy w wilgotnych terenach nizinnych blisko rzek.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniony w Europie; także Japonia, Australia, Nowa Zelandia, Ameryka Południowa. Występowanie w Ameryce Północnej jest sporne: część opisów je podaje, inne twierdzą, że gatunek tam nie występuje, a podobne grzyby są błędnie identyfikowane. W Europie Środkowej występuje w rozproszeniu, w Polsce rzadki. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od lipca do października.

Z czym można go pomylić?

• Pholiota squarrosa (łuskwiak nastroszony) — Starsze i małe okazy łysaka mogą być z nim pomylone; łysak wyróżnia się większymi rozmiarami, barwą i pierścieniem na trzonie. Szczegółowe różnice – brak danych.
• Armillaria mellea (opieńka miodowa) — Bywa mylony; szczegółowe różnice – brak danych.
• Omphalotus olivascens — Podobny, trujący, bioluminescencyjny gatunek z Ameryki Północnej; szczegółowe różnice – brak danych.
• Gymnopilus ventricosus, G. luteus, G. subspectabilis — Bywają mylone; G. luteus i G. subspectabilis zawierają psylocybinę, G. ventricosus jej nie ma. Szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Uznawany za trujący; niejadalny z powodu goryczy i zawartości związków o działaniu neurotoksycznym.

Toksyny. gymnopilina i inne oligoizoprenoidy (związki o działaniu neurotoksycznym); bis-noryangonina i hispidyna (związki strukturalnie spokrewnione z alfa-pironami z kava; rola w toksyczności niejasna)

Objawy zatrucia. Brak szczegółowych danych; wiadomo tylko, że gatunek zawiera neurotoksyny. Nie zawiera psylocybiny.

Czas do pierwszych objawów. Brak danych.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia grzybami natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie, zwłaszcza gdy nie wiadomo, jaki grzyb został zjedzony (może to być muchomor lub zasłonak, a grzyby rosnące na drewnie bywają mylone z hełmówką jadowitą). Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Jest jednym z większych grzybów rosnących na drewnie: kapelusz może mieć nawet 30 cm średnicy.
• W przeciwieństwie do niektórych pokrewnych łysaków nie zawiera psylocybiny i nie sinieje.
• Po ugotowaniu miąższ zielenieje, a w roztworze KOH barwi się na czerwono.
• Zawiera hispidynę i bis-noryangoninę, związki strukturalnie spokrewnione z alfa-pironami występującymi w kava.