Opieńka miodowa

Opis

Opieńka miodowa tworzy na drewnie duże pęki owocników o miodowożółtych do oliwkowobrązowych kapeluszach (3–13 cm), pokrytych drobnymi ciemniejszymi łuseczkami, najgęstszymi pośrodku. Blaszki są białawe, później beżoworóżowawe, a na szczupłym, wygiętym trzonie jest szeroki, błoniasty pierścień ze złotożółtym, kosmkatym spodem. Trzony sąsiednich grzybów zrastają się razem, a miąższ jest biały i nie zmienia barwy.

Rośnie przede wszystkim od września do listopada, gromadnie, na pniach, pniakach i korzeniach drzew, także w ogrodach i sadach. To groźny pasożyt drzew: wywołuje opieńkową zgniliznę korzeni i potrafi zabić drzewo. Czasem owocniki wyrastają z korzeni ukrytych w ziemi i sprawiają wrażenie rosnących wprost z gleby.

Surowy lub niedogotowany może być trujący. Zbiera się młode kapelusze, a twardy, łykowaty trzon zwykle odrzuca. Łatwo ją pomylić z trującą maślanką wiązkową, a na drewnie rosną też inne groźne grzyby, dlatego zbieraj tylko okazy, które z pewnością rozpoznajesz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3–15 cm (opisy podają różne zakresy). Młody półkulisty lub wypukły, potem spłaszczony, często z niskim garbkiem, z wiekiem bywa lekko wklęsły; brzeg w dojrzałości łukowaty. Barwa miodowożółta, miodowobrązowa lub oliwkowożółta, potem oliwkowobrązowa do ciemnoczerwonobrązowej; wygląd dość zmienny. Powierzchnia pokryta drobnymi czerwonobrązowymi, brązowymi lub czarniawymi łuseczkami, najgęstszymi i najciemniejszymi pośrodku; u starych okazów łuski zanikają i kapelusz jest nagi. Wilgotny kapelusz bywa lepki.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki cienkie, początkowo białawe, później beżoworóżowawe lub żółtawe z brązowawymi plamami, zbiegające po trzonie lub przyrośnięte pod kątem prostym (bywają opisywane jako szerokie i dość rzadkie).

Trzon

Wysokość 5–20 cm, grubość 0,5–3,5 cm (opisy podają różne zakresy); wysmukły, cylindryczny, często wygięty, u szczytu bledszy, niżej żółtawy, miodowobrązowy do czarnobrązowego, u podstawy rozszerzony, szorstki i ciemniejszy. Trzony sąsiednich owocników często zrastają się w pęki. Pierścień szeroki, błoniasty, trwały, złotożółty, od spodu z żółtymi kosmkami; przy młodych owocnikach tworzy białą osłonę częściową chroniącą blaszki. Z wiekiem trzon staje się pusty.

Miąższ

Białawy, bladocielisty, nie zmienia barwy po przekrojeniu. U młodych owocników miękki i mięsisty, u starych twardy i łykowaty, zwłaszcza w trzonie. Zapach słaby, przyjemny (porównywany do sera typu camembert); smak opisywany jako początkowo łagodny z cierpkim posmakiem. Surowego miąższu nie należy próbować; surowy lub niedogotowany może szkodzić.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki elipsoidalne, gładkie, nieamyloidalne, z wyraźnym wyrostkiem u nasady; wymiary 6–9 × 5–7 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof i pasożyt drzew: atakuje zarówno martwe, jak i żywe drewno, wywołując opieńkową zgniliznę korzeni i białą zgniliznę drewna. Rośnie na pniach, pniakach, gałęziach i korzeniach, głównie drzew liściastych, ale poraża także iglaste (zwłaszcza młode drzewostany sosnowe i świerkowe), a także sady, winnice i ogrody. Zakaża drzewa ryzomorfami przerastającymi glebę (do ok. 1 m rocznie). Bywa też grzybem nagrzybnym; opisano wtórne pasożytowanie Entoloma abortivum na jej owocnikach.

Występowanie. Półkula północna strefy umiarkowanej; według części opisów na wszystkich kontynentach poza Antarktydą i Ameryką Południową. W Polsce pospolita. Owocniki rosną gromadnie, często bardzo licznie, w lasach, parkach, ogrodach i sadach. Nie jest objęta ochroną prawną w Polsce; znajduje się w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu (MZ pkt 34).

Owocnikowanie. Najczęściej od września do listopada, czasem już od początku sierpnia.

Z czym można go pomylić?

• Hypholoma fasciculare (maślanka wiązkowa) — Uznawana za trującą i mylona przez niewprawnych grzybiarzy. Rośnie również w pękach na drewnie, ale nie ma trwałego błoniastego pierścienia; pozostałe różnice – brak danych.
• Armillaria ostoyae (opieńka ciemna) — Rośnie tylko na drzewach iglastych, kapelusz z wyraźnymi kosmkami.
• Armillaria tabescens (opieńka bezpierścieniowa) — Nie ma pierścienia na trzonie; w Polsce rzadka.
• Galerina marginata (hełmówka jadowita) — Gatunek śmiertelnie trujący, rosnący na drewnie, spotykany wśród opieniek; szczegółowe różnice – brak danych.

Porównanie cecha po cesze: Opieńka czy hełmówka jadowita? · Opieńka czy maślanka wiązkowa?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Ryzomorfy opieńki miodowej świecą w ciemności (bioluminescencja grzybni); aktywność ma dobowy cykl, z maksimum ok. 17:30 i minimum ok. 7:30.
• Przed śmiercią zaatakowane drzewa iglaste często wytwarzają wyjątkowo dużo szyszek i wydzielają żywicę z pnia.
• Białawe, zdeformowane owocniki wyglądające jak zniekształcona opieńka to w rzeczywistości opieńki opanowane przez pasożytniczy grzyb Entoloma abortivum; w 1974 r. sądzono odwrotnie, a badanie z 2001 r. wykazało, że to Entoloma jest pasożytem.
• W jednym ze sadów śliwowych opieńka rozprzestrzeniająca się ryzomorfami zabiła w ciągu 6 lat 600 drzew.