Łuskwiak nastroszony

Opis

Łuskwiak nastroszony rośnie kępami, często licznymi, na pniach i u podstawy drzew. Kapelusz o średnicy 2–15 cm jest ochrowy do brązowego i gęsto pokryty odstającymi łuseczkami, takimi samymi jak dolna część trzonu. Blaszki są najpierw żółtawe, potem rdzawobrunatne, na trzonie jest włóknisty pierścień, a miąższ żółtawy, o zapachu i smaku przypominającym rzodkiew.

Rośnie od czerwca do listopada, najczęściej na drzewach liściastych, osłabionych lub martwych, i jest w Polsce pospolity. Jako pasożyt wtórny wywołuje białą zgniliznę drewna.

Można go pomylić z opieńką miodową, ale opieńka ma białe zarodniki i drobne łuseczki, które łatwo się ścierają. Łuskwiak jest uznany za trujący: powodował zatrucia, zwłaszcza w połączeniu z alkoholem. Nie zbieraj go do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 2–15 cm (opisy podają też 3–12 cm). Młody jajowaty i zamknięty, potem półkulisty, w końcu płaski; brzeg długo podwinięty. Barwa ochrowa, ochrowobrązowa do brązowej, pośrodku ciemniejsza (opisy podają też żółtobrązową do płowej). Powierzchnia gęsto pokryta odstającymi, zakrzywionymi ku tyłowi łuseczkami.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, przyrośnięte (czasem zatokowate lub nieco zbiegające), pod osłoną zielonobrązowe lub żółtawe, potem rdzawobrunatne.

Trzon

Wysokość 4–8 cm (opisy podają też 4–12 cm), grubość do 12–15 mm, włóknisty, w barwie kapelusza, mniej więcej równogruby. Z osłony częściowej powstaje gruby, włóknisty pierścień w górnej części; powyżej pierścienia trzon gładki, poniżej pokryty łuskami jak kapelusz.

Miąższ

Żółtawy, nie zmienia barwy po uszkodzeniu. Smak mocny, rzodkwiowy (część opisów: łagodny, nieco rzodkwiowy); zapach opisywany różnie: czosnek, cytryna, rzodkiew, cebula lub skunks. Smaku nie należy sprawdzać.

Wysyp i zarodniki

Wysyp brązowy (cynamonowy do rdzawobrązowego). Zarodniki gładkie, elipsoidalne, niearmyloidalne; wymiary 6–8 × 3,5–4,4 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof i pasożyt wtórny (atakuje drzewa uszkodzone lub osłabione), wywołuje białą zgniliznę drewna, która w ciągu kilku lat może zniszczyć drzewo. Rośnie kępami na powalonym drewnie lub u podstawy pni żywych drzew liściastych (brzoza, grab, buk, jesion, topola, robinia, wierzba, jarząb, lipa, dąb), znacznie rzadziej iglastych (jodła, świerk).

Występowanie. Ameryka Północna i Środkowa (w Meksyku tylko w lasach iglastych), Europa, Azja. W Polsce pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od lata do jesieni, od czerwca do listopada.

Z czym można go pomylić?

• Armillaria mellea (opieńka miodowa) — Wysyp biały (łuskwiak ma brązowy); opieńka ma tylko drobne łuseczki, które łatwo ścierają się palcem; owocniki mniej masywne.
• Pholiota squarrosoides (łuskwiak rdzawołuskowy) — Bledszy brzeg kapelusza, kapelusz lepki między łuskami, miąższ biały, brak zapachu, mniejsze zarodniki; według części opisów rośnie tylko na martwym drewnie buka.
• Gymnopilus junonius (łysak wspaniały) — Miąższ bardzo gorzki, kapelusz i trzon bez łusek.
• Leucopholiota decorosa — Białe, wąsko przyrośnięte blaszki o drobno ząbkowanych brzegach; białe, nieamyloidalne zarodniki.
• Pholiota aurivella, P. populnea, P. terrestris — Wymieniane jako podobne; szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; spożycie, zwłaszcza z alkoholem, wywołało zatrucia z objawami żołądkowo-jelitowymi.

Toksyny. brak zidentyfikowanej toksyny; mechanizm zatrucia nieznany i odmienny od efektu disulfiramowego (jak przy czernidłaku kołpakowatym)

Objawy zatrucia. Wymioty i biegunka. W opisanych przypadkach osoby spożywały grzyby z alkoholem.

Czas do pierwszych objawów. Ok. 10 godzin od spożycia (w opisanych przypadkach).

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia grzybami skontaktuj się z lekarzem, SOR lub ośrodkiem toksykologicznym; przy nasilonych objawach dzwoń pod 112. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji. Nie stosuj leczenia domowego. Nie łącz grzybów z alkoholem.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Jest gatunkiem typowym rodzaju Pholiota.
• Owocniki są głównym pokarmem wiewiórki pospolitej (Sciurus vulgaris) i mają więcej białka niż inne grzyby przez nią zjadane.
• W Holandii regularnie owocnikuje na zabytkowych drewnianych nabrzeżach portowych.
• Epitet squarrosa oznacza po łacinie „łuskowaty, szorstki”.