Maślak sitarz

Opis

Maślak sitarz to niewielki grzyb rurkowy o lepkim, kremowo-ochrowym do pomarańczowobrązowego kapeluszu 4–12 cm. Pod kapeluszem ma bardzo duże, kanciaste pory przypominające oczka sita, które zbiegają na trzon. Trzon jest smukły, bez pierścienia. Miąższ jest elastyczny, gumowaty i pachnie lekko owocowo.

Rośnie od lipca do października na suchych, piaszczystych glebach pod sosnami, często wśród wrzosów. W Polsce jest najpospolitszym maślakiem.

Odróżnia go od maślaka pstrego większe pory i brak sinienia; trudniej go obrać, bo skórka jest lepka i mocno przylega. Ugotowany przebarwia się na czerwonofioletowo, co zniechęca niektórych grzybiarzy. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3–12 cm (opisy podają różne zakresy). Początkowo półkulisty z lekko pofalowanym brzegiem, później płaski, u starszych powyginany. Skórka za młodu z delikatnym, jasnym, filcowatym nalotem, potem lepka (śluzowata w wilgoci), błyszcząca, gładka, bardzo trudno ją obrać. Barwa kremowa, kremowoochrowa, pomarańczowoochrowa, pomarańczowobrązowa (według części opisów szarożółta lub ochrowa, czasem z różowym odcieniem), zwykle z jaśniejszą obwódką na brzegu.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki długości 3–10 mm (opisy podają różne zakresy), przyrośnięte do trzonu, często zbiegające. Młode szarożółtawe, potem żółte, szaroochrowe, w końcu brązowawe (według części opisów żółte do oliwkowożółtych). Pory bardzo duże, kanciaste, przypominające oczka sita; warstwa porów jest złożona: zewnętrzna z grubszych porów leży nad wewnętrzną z drobniejszych. Od miąższu kapelusza oddzielają się trudno. Po uciśnięciu brązowieją.

Trzon

Wysokość 2–10 cm, grubość 0,5–2 cm (opisy podają różne zakresy); cylindryczny, pełny, włóknisty, bez pierścienia, smuklejszy niż u innych maślaków. Barwa kapelusza lub nieco jaśniejsza, niekiedy u podstawy czerwonobrązowy. Grzybnia u podstawy trzonu od białawej do fioletoworóżowej.

Miąższ

Elastyczny, gumowaty, kremowy, ochrowopomarańczowy do brązowawego, w trzonie czasem różowy lub czerwonawy. Po przekrojeniu nie zmienia barwy (według części opisów czasem różowawy po uszkodzeniu), po wysuszeniu zwykle różowoczerwonawy. Zapach delikatny, przyjemny, lekko owocowy; smak łagodny, lekko kwaskowaty. Po ugotowaniu zmienia barwę na czerwonofioletową.

Wysyp i zarodniki

Wysyp żółtooliwkowy do oliwkowobrązowego. Zarodniki gładkie, wrzecionowato-elipsoidalne, 6,5–11 × 3–4,5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy, w Polsce związany z sosną zwyczajną; w innych krajach także z innymi sosnami. Rośnie na suchych, piaszczystych, kwaśnych (czasem wapiennych) glebach, często wśród wrzosów. Obfitszy w młodszych lasach i na miejscach zaburzonych; kolonie nie nakładają się na siebie, a mediana ich życia wynosi ok. 36 lat. Bywa pasożytowany przez gołąbek różowy (Gomphidius roseus), który rośnie wyłącznie z nim. Wykazuje pewną aktywność saprotroficzną.

Występowanie. Półkula północna; na półkuli południowej tylko w Nowej Zelandii (według części opisów także w Australii i RPA, jako zawleczony). W Polsce pospolity, najczęstszy ze wszystkich maślaków. W Alpach do wysokości ok. 800 m. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od lipca do października.

Z czym można go pomylić?

• Suillus variegatus (maślak pstry; bywa nazywany maślakiem ziarnistym) — Drobniejsze pory (ciemnooliwkowe, niezbiegające), górna część trzonu punktowo nakrapiana; kapelusz ziarnisty, może sinieć.
• Suillus flavidus (maślak błotny) — Bardzo rzadki; ma pierścień na trzonie i grube, wrośnięte włókienka na kapeluszu. Gatunek chroniony (ochrona częściowa), którego nie ma w Atlasie – nie zbierać.
• Gyrodon lividus (lejkoporek olszowy) — Cienkie rurki daleko zbiegają na trzon i są silnie zrośnięte z miąższem kapelusza.
• Suillus tridentinus (maślak trydencki) — Uwaga: podobny gatunek chroniony (ochrona ścisła), którego nie ma w Atlasie. Kapelusz pomarańczowy do rdzawego z ciemniejszymi włókienkami, pory pomarańczowe; pod modrzewiem, głównie na glebach wapiennych w górach. Nie zbierać.
• Suillus sibiricus (maślak syberyjski) — Uwaga: podobny gatunek chroniony (ochrona częściowa), którego nie ma w Atlasie. Kapelusz żółty z brązowawymi plamkami, trzon z brązowymi kropkami; rośnie tylko pod limbą (w Polsce w Tatrach). Nie zbierać.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa gatunkowa pochodzi od łac. bos (bydło); w angielskim grzyb nazywany jest Jersey cow mushroom ze względu na barwę.
• Jest gatunkiem typowym rodzaju Suillus; jeden z gatunków opisanych przez Linneusza w 1753 r.
• Owocniki są częścią późnoletniej diety wiewiórki, która zbiera je i magazynuje w rozwidleniach drzew.
• Jedna kolonia może żyć kilkadziesiąt lat; w dojrzałych lasach pojedyncza kolonia sięga do kilkunastu metrów średnicy.