Maślak zwyczajny

Opis

Maślak zwyczajny ma śliski, lepki, błyszczący kapelusz o średnicy 4–12 cm, czekoladowobrązowy lub żółtobrązowy, oraz cytrynowożółte rurki. Najłatwiej go poznać po błoniastym pierścieniu na trzonie, od spodu brązowofioletowym, i po brązowych ziarenkach powyżej pierścienia.

Rośnie od maja do jesieni pod sosnami, często w młodnikach sosnowych, i w Polsce jest bardzo pospolity. Przy ciepłej jesieni można go spotkać nawet w grudniu.

Od maślaka ziarnistego odróżnia go pierścień na trzonie. Przed przygotowaniem trzeba zdjąć śluzowatą skórkę z kapelusza, a młode okazy są lepsze od starych, miękkich i często robaczywych. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj go.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–12 cm, rzadko do 20 cm (opisy podają różne zakresy); młody półkulisty lub stożkowaty, potem spłaszczony. Barwa czekoladowobrązowa, kasztanowata, rdzawa, oliwkowobrązowa lub ciemnobrązowa, czasem żółtobrązowa. Skórka naga, gładka, śluzowata, lepka, błyszcząca nawet sucha, łatwo oddzielająca się od miąższu.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki długości 3–12 mm (opisy podają różne zakresy), cytrynowożółte, przyrośnięte do lekko zbiegających; u młodych owocników zakryte białą błoniastą osłoną częściową. Pory drobne (ok. 3 na mm u młodych, 1–2 u dojrzałych), początkowo okrągłe i żółte, potem kanciaste i oliwkowe do ciemnożółtych; razem z rurkami łatwo oddzielają się od miąższu.

Trzon

Wysokość 3–11 cm, grubość 1–3 cm, walcowaty, twardy i pełny, jasnożółty, czasem z lekko zgrubiałą nasadą, bez bulwy i pochwy. Charakterystyczny błoniasty, zwisający pierścień: od góry białawy, od spodu brązowofioletowy; w wilgoci galaretowaty. Nad pierścieniem trzon z brązowymi gruczołkowymi punkcikami, pod pierścieniem brudnobiały, czasem ze śluzowatymi brązowawymi smugami.

Miąższ

Biało-żółtawy do białego, początkowo twardy, potem miękki, nie zmienia barwy po uszkodzeniu (według części opisów tylko w dole trzonu lekko brązowy). Smak przyjemny, zapach niewyraźny. Nie należy próbować miąższu grzybów niepewnie oznaczonych.

Wysyp i zarodniki

Wysyp rdzawoochrowy, ochrowy lub gliniasty (opisy podają różne barwy). Zarodniki gładkie, wydłużone elipsoidalne, 7–11 × 2,5–4 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy (ektomykoryza), głównie z sosnami (sosna zwyczajna, czarna, bałkańska P. peuce, w Ameryce Północnej czerwona i wejmutka); gatunek pionierski, występujący w młodnikach i na wczesnych etapach sukcesji, preferuje gleby kwaśne i ubogie. Wytwarza siderofory; daje sosnom ochronę przed toksycznością metali ciężkich.

Występowanie. Cała półkula północna w klimacie umiarkowanym (rodzimy w Eurazji od Irlandii po Koreę), zawleczony wraz z sosnami do obu Ameryk, południowej Afryki, Australii i Nowej Zelandii. W Polsce bardzo pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od maja do jesieni; przy ciepłej jesieni i późnej zimie dorodne okazy znajdowano jeszcze w połowie grudnia.

Z czym można go pomylić?

• Suillus granulatus (maślak ziarnisty) — Brak osłony częściowej i pierścienia; młode owocniki z mlecznymi kropelkami na porach; miąższ żółtawy.
• Suillus collinitus (maślak rdzawobrązowy) — Też pod sosnami, ale kapelusz jaśniejszy i brak pierścienia.
• Suillus grevillei (maślak żółty) — Rośnie pod modrzewiami; kapelusz żółty.
• Gomphidius glutinosus (klejówka kleista, młode owocniki) — Z góry podobny, ale pod kapeluszem ma blaszki, nie rurki.
• Suillus albidipes — Gdy osłona oddziela się od trzonu, owocniki S. luteus mogą go przypominać; S. albidipes nie ma gruczołkowych punktów na trzonie.
• Suillus tridentinus (maślak trydencki) — Uwaga: podobny gatunek chroniony (ochrona ścisła), którego nie ma w Atlasie. Kapelusz pomarańczowy do rdzawego z ciemniejszymi włókienkami, pory pomarańczowe; pod modrzewiem, głównie na glebach wapiennych w górach. Nie zbierać.
• Suillus sibiricus (maślak syberyjski) — Uwaga: podobny gatunek chroniony (ochrona częściowa), którego nie ma w Atlasie. Kapelusz żółty z brązowawymi plamkami, trzon z brązowymi kropkami; rośnie tylko pod limbą (w Polsce w Tatrach). Nie zbierać.
• Suillus flavidus (maślak błotny) — Uwaga: podobny gatunek chroniony (ochrona częściowa), którego nie ma w Atlasie. Mały, bladożółty, śluzowaty, z galaretowatym pierścieniem; na torfowiskach pod sosną, wśród torfowców. Nie zbierać.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Polska poczta wydała 8 maja 1959 r. znaczek z maślakiem zwyczajnym o nominale 30 gr w serii „Grzyby Polski”; wydrukowano go w nakładzie 416 000 sztuk.
• W ekwadorskich plantacjach sosny Pinus radiata owocniki pojawiają się przez cały rok, a zbiór maślaków jest tam jednym z głównych powodów zakładania plantacji.
• Tani proszek z maślaka bywa dodawany do droższego proszku z borowika szlachetnego; fałszerstwo wykrywa się chemicznie lub metodą DNA.
• Należy do nielicznych maślaków z pierścieniem i jest gatunkiem typowym rodzaju Suillus.