Mleczaj paskudnik

Opis

Mleczaj paskudnik ma śliski, oliwkowozielony do czarnobrązowego kapelusz o średnicy 5–15 cm, z długo podwiniętym brzegiem i wgłębionym środkiem. Blaszki są kremowe i brudnieją, a trzon jest oliwkowy, jaśniejszy od kapelusza, czasem z jamkami. Z uszkodzonego owocnika wypływa obficie białe, bardzo piekące mleczko, które na powietrzu nie zmienia barwy.

Rośnie od lipca do listopada w lasach liściastych, iglastych i mieszanych, najczęściej pod brzozami i świerkami, na kwaśnych glebach. W Polsce jest pospolity.

Ma ciemne, oliwkowe barwy, przez co zwykle łatwo go rozpoznać. W Europie Zachodniej uważany za niejadalny, na wschodzie bywa solony po długim moczeniu, ale jest uznawany za trujący, bo zawiera mutagenną nekatorynę, której gotowanie nie usuwa całkowicie.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–15 cm (według części opisów 4–20 cm); u młodych okazów niskołukowaty z długo wywiniętym brzegiem, u starszych rozpostarty i wgłębiony, w końcu lejkowaty. Twardy, bez garba. Powierzchnia śliska lub lepka, bez strefowania lub z słabym strefowaniem; u młodych aksamitna, brzeg może być kosmaty. Barwa od brudnooliwkowozielonej do czarnobrązowej, z wiekiem ciemnieje. Zbiera zanieczyszczenia, stąd wygląd „brudny”.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki wąskie, gęste, różnej długości, nieco zbiegające po trzonie; początkowo białawe, potem kremowożółte, na starość z brązowymi cętkami, po uszkodzeniu ciemnieją (zabarwione starym mleczkiem). Z KOH lub amoniakiem reagują purpurowo.

Trzon

Wysokość 3–7 cm, grubość do 2,5 cm (według części opisów do 3 cm), walcowaty, początkowo pełny, później pusty. Powierzchnia w stanie suchym błyszcząca, w wilgoci śliska, niekiedy chropowata lub jamkowata (płytkie jamki). Barwa od bladooliwkowej przez zielonawą do brudnooliwkowej, jaśniejsza niż kapelusz. Pierścienia brak.

Miąższ

Gruby, twardy, biały, tylko pod skórką kapelusza słabo oliwkowy; u starszych okazów brunatnieje. Smak ostry, zapach słaby. Mleczko obfite, białe lub wodnistobiałe, nie zmienia barwy na powietrzu, bardzo piekące. Smaku nie należy sprawdzać.

Wysyp i zarodniki

Wysyp jasnokremowy. Zarodniki owalne, z drobnymi brodawkami lub grzbieciami, ok. 7–8,5 × 6–7 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb mykoryzowy; najczęściej z brzozą, także ze świerkiem, sosną i innymi drzewami w lasach mieszanych. Rośnie na kwaśnych glebach.

Występowanie. Europa, Syberia i Ameryka Północna (zawleczony do Australii i Nowej Zelandii); w Azji podawany z Japonii. W Polsce pospolity, w lasach liściastych, iglastych i mieszanych. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od lipca do listopada.

Z czym można go pomylić?

• Lactarius blennius (mleczaj śluzowaty) — Mniejszy, ma dzwonkowaty kapelusz pokryty pasiastymi plamami, nie ma tak ciemnych odcieni i rośnie pod bukami.
• Lactarius olivaceoumbrinus, Lactarius atroviridis — L. olivaceoumbrinus (Ameryka Północna) ma mocniej oliwkowobrązowy kapelusz i trzon z ciemnymi plamami; szczegóły L. atroviridis – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Uznawany za trujący; zawiera mutagenną nekatorynę; ostry smak mleczka drażni przewód pokarmowy.

Toksyny. nekatoryna – związek o działaniu mutagennym; gotowanie zmniejsza jej stężenie, ale nie usuwa jej skutecznie

Objawy zatrucia. Brak danych o objawach ostrego zatrucia. Surowe mleczko jest bardzo piekące i drażniące dla błon śluzowych; zagrożeniem jest przede wszystkim mutagenność nekatoryny, wymagająca potwierdzenia.

Czas do pierwszych objawów. Brak danych.

Co robić. Przy objawach po zjedzeniu grzybów lub przy podejrzeniu zatrucia zadzwoń pod 112 albo zgłoś się na SOR; nie czekaj na samoistne ustąpienie dolegliwości. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji i skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Łacińska nazwa turpis znaczy „brzydki”; angielska nazwa „ugly milk-cap” nawiązuje do brudnego wyglądu owocnika, który zbiera zanieczyszczenia.
• W Rosji uchodzi za jeden z najlepszych grzybów do solenia (bez octu); po zasoleniu nabiera ciemnowiśniowej lub bordowej barwy.
• Epitet plumbeus pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego „ołowiany”.
• Nazwy turpis, necator i plumbeus bywają traktowane jako synonimy, ale Index Fungorum uznaje je za odrębne.