Mleczaj świerkowy

Opis

Mleczaj świerkowy to rydzopodobny grzyb o kapeluszu 4–10 cm, czerwonawopomarańczowym, z ciemniejszymi pręgami, który u starszych okazów i po przymrozkach zielenieje. Blaszki są pomarańczowe, kruche i po uszkodzeniu zielenieją. Mleczko jest pomarańczowe i po kilkunastu minutach staje się winnoczerwone.

Rośnie od lata do jesieni wyłącznie pod świerkami, w lasach iglastych i mieszanych, często w młodnikach świerkowych. W Polsce jest dość częsty, zwłaszcza w górach.

Od mleczaja rydza odróżnia go siedlisko pod świerkiem i winnoczerwone przebarwienie mleczka. Zbieraj tylko pewnie rozpoznane, młode okazy.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3–12 cm (opisy podają różne zakresy); młody łukowaty z podwiniętym brzegiem, potem płaski z wklęsłym środkiem, u starych lejkowaty. Barwa czerwonawopomarańczowa, z ciemniejszymi koncentrycznymi prążkami, czasem słabo widocznymi. Skórka w wilgoci śliska, w suchą pogodę błyszcząca lub oszroniona. U starych okazów i po przymrozkach zielenieje.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki czerwonopomarańczowe (według części opisów blado pomarańczowe do jasnoochrowych), kruche, dość gęste, nieco zbiegające po trzonie, czasem rozwidlone. Uszkodzone lub stare zielenieją (według części opisów najpierw ciemnoczerwone, potem szaro-zielone).

Trzon

Wysokość 3–8 cm (opisy podają różne zakresy), grubość 1–2,5 cm, walcowaty, twardy; początkowo pełny, szybko staje się pusty. Czerwonopomarańczowy, zielonoplamisty, bez wyraźnych jamek; u nasady często lekko zgrubiały.

Miąższ

Kremowy (według części opisów bladożółtawy), kruchy; zabarwiony mleczkiem na pomarańczowo, pod skórką kapelusza bywa silnie szaroniebieski; po uszkodzeniu z czasem zielenieje. Zapach przyjemny, owocowy; smak ostry, żywiczny lub gorzkawy, u starszych okazów łagodniejszy. Mleczko obfite, pomarańczowe, po ok. 10–30 minutach staje się winnoczerwone. Nie wolno próbować miąższu grzybów niepewnie oznaczonych.

Wysyp i zarodniki

Wysyp jasnoochrowy. Zarodniki owalne do elipsoidalnych, 7,5–10 × 6–8 µm (opisy podają różne zakresy), z niskimi brodawkami połączonymi nieregularną siateczką (ornament do 0,5 µm), słabo amyloidalne w okolicy nadpępkowej.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy (ektomykoryza), tradycyjnie ściśle ze świerkiem pospolitym; według badań z 2006 r. także mykoryza arbutoidowa z mącznicą lekarską (Arctostaphylos uva-ursi). W Ameryce Północnej opisywany także pod sosną, jedlicą i jodłą. Rośnie na różnych glebach, prawdopodobnie preferuje wapienne; nie znosi gleb silnie eutroficznych. Owocniki zasiedlają larwy owadów (muchówki), a bywają porażane przez pasożytniczego grzyba Hypomyces lateritius.

Występowanie. Przede wszystkim Europa (zwłaszcza północna, północno-wschodnia i środkowa), także Azja (Turcja, Indie, Pakistan). W Polsce dość częsty, najczęściej w górach i na podgórzu. Podobne gatunki z USA i Meksyku nie są blisko spokrewnione z europejskim. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od końca czerwca do listopada, najczęściej od sierpnia do października; przezimowane okazy bywają do lutego.

Z czym można go pomylić?

• Lactarius deliciosus (mleczaj rydz) — Wyraźniejsze prążki na kapeluszu; rośnie pod sosnami; mleczko pozostaje pomarańczowe lub czerwieni się po ok. 30 min; zielenieje tylko po uszkodzeniu.
• Lactarius salmonicolor (mleczaj jodłowy) — Pomarańczowy sok nie zmieniający barwy, kapelusz bez śladu zieleni; rośnie pod jodłami.
• Lactarius porninsis (mleczaj modrzewiowy) — Mlecznobiały sok; rośnie tylko pod modrzewiami.
• Lactarius sanguifluus (mleczaj czerwieniejący) — Sok winnoczerwony, kapelusz z domieszką zieleni.
• Lactarius semisanguifluus — Bardzo rzadki; mleczko przebarwia się na winnoczerwono w ciągu 5–8 min; kapelusz starszych okazów prawie cały zielonkawy; rośnie pod sosnami.
• Lactarius fennoscandicus — Gatunek borealny do subalpejskiego, najbliżej spokrewniony; kapelusz wyraźnie strefowany, brązowopomarańczowy, czasem z fioletowoszarymi tonami; trzon blady do przygaszonego pomarańczowoochrowego.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Gatunek, choć bardzo pospolity w Europie Środkowej, został ważnie opisany dopiero w 1968 r. przez Friedera Grögera.
• Nazwa deterrimus (łac. „najgorszy”) odnosi się do gorszych walorów smakowych i częstego robaczywienia.
• W 2006 r. wykazano, że tworzy mykoryzę nie tylko ze świerkiem, ale i z mącznicą lekarską, która może pomagać odnawiać świerk na wylesionych terenach.
• Jest często atakowany przez pasożytniczego grzyba Hypomyces lateritius, który deformuje owocnik i zastępuje blaszki białą grzybnią.