Mleczajowiec chrząstka

Opis

Mleczajowiec chrząstka to duży, twardy, biały grzyb o kapeluszu 10–25 cm, matowym i białym do jasnoochrowego. Młody ma kapelusz niskołukowaty z podwiniętym brzegiem, starszy jest zagłębiony i lejkowaty. Blaszki są rzadkie, grube, białe, później ochrowożółte, i zbiegają po krótkim, grubym trzonie. Po złamaniu miąższ jest kruchy i wypływa z niego obfite białe mleczko, które powoli żółknie.

Rośnie od sierpnia do listopada, nierzadko do pierwszych mrozów, na ziemi w lasach liściastych i mieszanych, najczęściej pod dębami i bukami. Zwykle występuje grupami i w Polsce jest pospolity.

Odróżnia go od mleczajowca bieli (Lactifluus piperatus) rzadsze, grubsze blaszki, a od mleczajowca zieleniejącego (Lactifluus glaucescens) mleczko, które nie jest niebieskozielone. Gołąbek smaczny (Russula delica) w ogóle nie wydziela mleczka. Grzyb jest niejadalny, więc przy pomyłkach z innymi białymi mleczajami i gołąbkami zachowaj ostrożność.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 10–25 cm (opisy podają do 30 cm). Młody niskołukowaty z podwiniętym brzegiem, z wiekiem zagłębiony pośrodku, w końcu lejkowaty, o ostrym brzegu. Twardy, grubomięsisty. Skórka matowa, biała do jasnoochrowej lub kremowej; na szczycie kapelusza występują grubościenne włoski.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki dość rzadkie, grube i wąskie, początkowo białe, później ochrowożółte, zbiegające po trzonie (zwłaszcza u starszych okazów); z zaschniętego mleczka mogą mieć brunatne plamki.

Trzon

Walcowaty, pełny, krótki i gruby, o wysokości do ok. 6 cm, krótszy niż szerokość owocnika. Początkowo pilśniowy, później łysy; barwa jak kapelusza. Bez pierścienia.

Miąższ

Gruby, twardy, na przekroju kremowożółtawy, kruchy, o nieregularnym przełamie (budowa z kulistawych komórek, typowa dla gołąbkowatych). Wydziela białe mleczko, które początkowo płynie obficie i na powietrzu powoli żółknie. Smak mleczka bywa opisywany jako łagodny lub lekko gorzki, a po zetknięciu z miąższem jako ostry. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały do białawego. Zarodniki niemal kuliste, 7,5–9,5 × 6,5–8,5 µm, o powierzchni z delikatnymi brodaweczkami połączonymi siateczką o dużych, niepełnych oczkach.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy, rosnący na ziemi w lasach liściastych i mieszanych, najczęściej z dębami i bukami. Należy do dwóch najpospolitszych mleczajów rosnących pod bukami. Owocniki zwykle występują grupami.

Występowanie. Europa, Ameryka Północna i Środkowa oraz Azja. W Polsce pospolity, miejscami bardzo liczny. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od sierpnia do połowy listopada, niekiedy do pierwszych mrozów i śniegu.

Z czym można go pomylić?

• Lactifluus piperatus (mleczajowiec biel) — Blaszki cienkie i gęste, mleczko białe i słabo piekące.
• Lactifluus glaucescens (mleczajowiec zieleniejący) — Mleczko niebieskozielone.
• Russula delica (gołąbek smaczny) — Brak mleczka.
• Lactifluus bertillonii — Bardzo podobny i blisko spokrewniony, ale z ostrzejszym mleczkiem.
• Lactarius controversus (mleczaj topolowy) — Daleko spokrewniony; według opisów odróżnia się różowawymi śladami na górze kapelusza, których L. vellereus nie ma.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Epitet vellereus wywodzi się z łaciny i nawiązuje do runa (vellus), czyli filcowatej, pilśniowej powierzchni owocnika; stąd angielska nazwa „fleecy milk-cap”.
• Elias Fries opisał gatunek w 1821 r. jako Agaricus vellereus; do rodzaju Lactifluus przeniósł go dopiero Otto Kuntze w 1891 r.
• Polska nazwa „mleczajowiec chrząstka” została zarekomendowana w 2021 r. po przeniesieniu gatunku z rodzaju Lactarius do Lactifluus.
• Wiele regionalnych nazw (chrząszcz, gniewosz, hrózd, świniara) świadczy o tym, że grzyb był dobrze znany, choć zwykle go nie zbierano.