Modroborowik ponury

Opis

Modroborowik ponury to masywny borowik o oliwkowobrązowym lub kremowobrunatnym kapeluszu 5–20 cm, z drobnymi porami: żółtymi u młodych, potem pomarańczowymi do czerwonych. Zapach jest słaby, a miąższ twardy, żółty, w dole trzonu czerwonawy; po przecięciu bardzo szybko i mocno sinieje. Trzon jest żółtopomarańczowy do czerwonawego, z wyraźną ciemniejszą siateczką o podłużnych oczkach.

Rośnie od czerwca do października w lasach liściastych, mieszanych i iglastych, najczęściej pod bukami, dębami i jodłami, także w parkach pod lipami, częściej na podłożu wapiennym. W Polsce jest średnio pospolity.

Sinieje wiele borowików, w tym trujących, a część okazów jest trudna do odróżnienia od pokrewnych gatunków, dlatego nie polecamy go początkującym. Surowy lub niedogotowany powoduje zatrucie pokarmowe. Nie łącz go z alkoholem.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–20 cm; początkowo półkulisty, potem płaskołukowaty lub poduchowaty. Powierzchnia gładka lub zamszowa, sucha, w wilgoci lepka; barwa od kremowej do brunatnooliwkowej (w opisach także żółtooliwkowa do oliwkowobrązowej, z czerwonymi, pomarańczowymi, fioletowymi lub brązowymi partiami); z wiekiem ciemnieje. Skórka silnie zrośnięta z miąższem; po ucisku ciemnieje.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki długie (1–2 cm), przy trzonie wycięte zatokowato, oliwkowe (u młodych jasnożółte); po przecięciu sinieją. Pory drobne, początkowo żółte, potem pomarańczowe do czerwonych, u bardzo starych oliwkowe; po uszkodzeniu intensywnie sinieją. Często widoczna winnoczerwona warstwa między rurkami a miąższem (linia Bataille'a), ale nie zawsze.

Trzon

Wysokość 5–15 cm, grubość 1–3 cm; u młodych beczułkowaty, potem pałkowaty lub walcowaty. Barwa od żółtej do pomarańczowoczerwonawej, u podstawy winnoczerwona. Cecha charakterystyczna: wyraźna, ciemniejsza (rdzawoczerwona) siateczka o podłużnych oczkach.

Miąższ

Twardy; w kapeluszu żółty, w dolnej części trzonu czerwonawy do winnoczerwonego; po przecięciu mocno, ciemnoniebiesko sinieje. Smak łagodny, zapach słaby lub lekko kwaśny. Nie należy próbować surowego miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp oliwkowy do brązowawooliwkowego. Zarodniki gładkie, eliptyczne do wrzecionowatych; wymiary 9–16 × 4,5–7 µm (opisy podają różne zakresy; iloraz Q = 2,2).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy z drzewami liściastymi: dąb, buk, brzoza, kasztan jadalny; w Czechach var. rubriceps pod lipą. Rośnie pojedynczo lub w rozproszeniu, głównie na glebach wapiennych (rzadko na kwaśnych); według części opisów także z jodłą. Owocniki są chętnie zasiedlane przez larwy owadów.

Występowanie. Według części opisów: Ameryka Północna i Środkowa, Europa, Japonia, Australia; według innych potwierdzony molekularnie wyłącznie w Europie (Austria, Cypr, Dania, Estonia, Francja, Włochy, Czarnogóra, Szwecja), doniesienia pozaeuropejskie wymagają weryfikacji. W Polsce średnio pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną (Dz.U. 2014 poz. 1408).

Owocnikowanie. Od czerwca do października (według części opisów do listopada).

Z czym można go pomylić?

• Neoboletus erythropus / N. luridiformis (krasnoborowik ceglastopory) — Sinieje, ale trzon ma drobne karminowoczerwone punkty zamiast siateczki; kapelusz ciemnobrązowy; rośnie na piaszczystych glebach pod iglakami.
• Suillellus queletii (modroborowik gładkotrzonowy) — Trzon całkowicie bez siateczki, winnoczerwony u podstawy.
• Rubroboletus satanas (borowik szatański) — Większy, bardziej masywny, kapelusz blady, inny wzór siateczki; miąższ sinieje słabiej, u starych owocników zapach zgnilizny. Uznawany za trujący.
• Suillellus mendax — Bardzo podobny; bardziej omszony kapelusz, siateczka słabsza i często ograniczona do górnej części trzonu, zwykle na glebach kwaśnych; zarodniki dłuższe (13–15 µm), iloraz Q = 2,7.
• Imperator torosus (borowik krępy) — Rzadki; wskazywany jako możliwa przyczyna dawnych zatruć po alkoholu (pomylenie z modroborowikiem ponurym). Szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Gatunek opisał w 1774 r. Jacob Christian Schäffer w serii o grzybach okolic Ratyzbony.
• Owocniki są chętnie zasiedlane przez larwy much; już w 1847 r. Anna Maria Hussey zauważyła, że stary owocnik to „żywa masa larw”.
• Dawne podejrzenie o koprynę (jak u czernidłaka) nie znalazło potwierdzenia: w 1994 r. Kiwitt i Laatsch jej nie znaleźli, a znaleźli w rzadkim Imperator torosus.
• Sinienie po uszkodzeniu wywołuje utlenianie kwasów wariegatowego i ksylokomowego.