Muchomor cesarski

Opis

Muchomor cesarski ma duży kapelusz, 8–20 cm, gładki, jaskrawopomarańczowy do czerwonopomarańczowego, z wyraźnie prążkowanym brzegiem. Blaszki i trzon są żółte, trzon ma duży, zwisający żółty pierścień, a u nasady białą, kubkowatą pochwę. Młody owocnik wygląda jak białe jajo wynurzające się z ziemi.

Rośnie od lipca do października w ciepłych, widnych lasach liściastych, najczęściej pod dębami i kasztanem jadalnym. Jest pospolity na południu Europy, w Polsce natomiast wyjątkowo rzadki: znane było tylko jedno stanowisko, a gatunek uznano za wymarły.

Odróżnia go od muchomora czerwonego żółta, a nie biała barwa blaszek i trzonu oraz brak białych płatków na kapeluszu. Należy jednak pamiętać, że to muchomor, czyli rodzaj, w którym są gatunki śmiertelnie trujące. Jeśli nie masz absolutnej pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 8–20 cm; młody niemal kulisty lub półkulisty, potem płaskołukowaty, u starych okazów płaski. Powierzchnia gładka, naga, czasem z resztkami osłony. Brzeg wyraźnie prążkowany. Barwa jaskrawopomarańczowa do czerwonopomarańczowej, z wiekiem blednie do złotożółtej i bladożółtej.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki wolne lub zbliżone do trzonu (przyrośnięte wąsko), gęste, początkowo bladożółte, później złotożółte.

Trzon

Wysokość 5–16 cm, grubość 1,5–3 cm, prawie walcowaty, żółty lub nieco jaśniejszy od blaszek, początkowo pełny, potem rurkowaty. Pierścień duży, żółty, zwisający, często prążkowany. Podstawa równa lub lekko zgrubiała, osadzona w białej, kubkowatej pochwie w postaci dużych płatów (resztka osłony powszechnej). Młode owocniki mają kształt tępego jaja wynurzającego się z ziemi.

Miąższ

Biały, tylko pod skórką kapelusza złotożółty. Smak i zapach niewyraźne. Ze względu na podobieństwo do gatunków trujących nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały do lekko żółtawego. Zarodniki białe; brak danych o kształcie i wymiarach.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy. Rośnie w ciepłych, świetlistych lasach liściastych pod dębami i kasztanem jadalnym, rzadziej pod bukami; w Europie także w lasach dębowych i sosnowych, w cieplejszym klimacie w wyżej położonych lasach dębowych z domieszką drzew iglastych.

Występowanie. Afryka Północna, południe Europy (zwłaszcza północne Włochy), Bałkany, Węgry, także Azja i Ameryka Północna. W południowej Europie pospolity, w Europie Środkowej rzadki. W Polsce znane jest jedno stanowisko (Bielinek nad Odrą, 1959); na Czerwonej liście z 2006 r. gatunek ma kategorię Ex (wymarły), choć nie można wykluczyć jego występowania w cieplejszych regionach kraju. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce; chroniony w Chorwacji, Słowenii, Czechach i Niemczech, wpisany do czerwonej księgi Ukrainy.

Owocnikowanie. Od lipca (wczesnego lata) do października (połowy jesieni).

Z czym można go pomylić?

• Amanita muscaria (muchomor czerwony) — Trujący. Kapelusz ciemniej czerwony, z białymi płatkami osłony (z wiekiem opadającymi, barwa blednie do żółtopomarańczowej), blaszki i trzon białe. Związany ze świerkiem, sosną lub brzozą. Niektóre odmiany (np. var. guessowii) są żółte już w młodości.
• Amanita crocea (muchomor żółtawy) — Jaśniejszy, trzon łuskowaty (pokryty łuskami).
• Amanita phalloides (muchomor zielonawy) i muchomory białe (Amanita virosa i pokrewne) — Śmiertelnie trujące. Kapelusz zielonkawy, oliwkowy lub biały, blaszki i trzon białe, nigdy intensywnie żółte lub pomarańczowe. Również mają pierścień i pochwę, więc same te cechy nie wystarczają do odróżnienia.
• Amanita hemibapha i inne pokrewne gatunki pomarańczowe — Poza Europą występują liczne podobne gatunki (m.in. A. jacksonii, A. arkansana i A. calyptroderma w Ameryce Północnej oraz A. hemibapha w Azji); rozpoznanie wymaga znajomości lokalnych opisów.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Według przekazów ulubieńcem cesarza Klaudiusza. Rzymianie nazywali go bōlētus, za Galenem.
• Włoska nazwa ovolo (z łac. „jajko”) odnosi się do młodego owocnika w osłonie, przypominającego jajo.
• Po raz pierwszy opisał go w 1772 r. Giovanni Antonio Scopoli; udomowiono go po raz pierwszy w 1984 r.
• Uważa się, że na północ od Alp rozprzestrzenili go Rzymianie, bo najczęściej rośnie tam wzdłuż dawnych dróg rzymskich.