Muchomor porfirowy

Opis

Muchomor porfirowy to średniej wielkości muchomor o kapeluszu 4–10 cm, szarobrązowym lub szarofioletowym, gładkim, błyszczącym w suchą pogodę i śliskim w wilgotną. Często ma na nim szare łatki resztek osłony. Blaszki są białe i wolne, trzon smukły, z kruchym, zwisającym pierścieniem o szarofioletowym odcieniu. Podstawa trzonu jest bulwiasta, z porozrywaną, odstającą pochwą. Miąższ pachnie nieprzyjemnie, jak gnijące ziemniaki.

Rośnie od lipca do października, głównie w lasach iglastych na kwaśnych, ubogich glebach: na nizinach w borach sosnowych, w górach pod świerkami. W Polsce jest pospolity.

Jest grzybem trującym i nie nadaje się do jedzenia. Grzybiarze mogą go pomylić z muchomorem czerwieniejącym, a także z innymi muchomorami, w tym ze śmiertelnie trującym muchomorem zielonawym. Kto nie jest pewien gatunku muchomora, nie powinien go zbierać ani jeść.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–10 cm; u młodych okazów dzwonkowato-łukowaty lub półkulisty, szybko rozpłaszczający się. Brzeg tępy, bez prążków. Powierzchnia gładka, naga, z delikatnymi, wrośniętymi włókienkami, zwykle z łatkowatymi, szarymi resztkami osłony. Barwa szarobrązowa lub szarofioletowa (odcień fioletowy nie zawsze wyraźny). W suchą pogodę błyszczący, w wilgotną śliski.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki białe lub białawe, gęste, nierównej długości, wolne przy trzonie; po uszkodzeniu ciemnieją.

Trzon

Wysokość 5–13 cm, grubość 0,6–2 cm; walcowaty, ku górze zwężony. U młodych owocników pełny, później pusty w środku; u starszych szarobrązowy z fioletowym odcieniem. Pierścień zwisający, kruchy, szarofioletowy lub czerniejący, u starszych okazów zanika. Podstawa bulwiasta, z odstającą od trzonu, porozrywaną pochwą (według niektórych opisów bulwa może być otoczona białą błoniastą pochwą), zwykle ciemniejszą od trzonu.

Miąższ

Biały, kruchy, dość cienki. Zapach nieprzyjemny, przypominający gnijące lub surowe ziemniaki, a także rzodkiew; smak rzodkwiowy. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki kuliste do prawie kulistych, gładkie, o średnicy 8–10 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy. Rośnie na ubogich, kwaśnych glebach pod drzewami iglastymi, zwłaszcza świerkami, także jodłami i choinami; sporadycznie pod drzewami liściastymi, np. brzozami. Na niżu w Polsce głównie w lasach sosnowych, w górach pod świerkami.

Występowanie. Cała półkula północna: Europa, Ameryka Północna, Japonia; notowany również w Australii. Dane z Ameryki Północnej, dawniej kwestionowane, potwierdzono badaniami DNA jako ten sam gatunek. W Europie bardzo częsty w lasach borealnych i hemiborealnych, rzadszy w strefie umiarkowanej; częstszy w górach i na północy. W Polsce pospolity, z licznymi stanowiskami. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od lipca do października.

Z czym można go pomylić?

• Amanita rubescens — Muchomor czerwieniejący ma miąższ czerwieniejący po uszkodzeniu, rdzawobrązowy kapelusz z mączystymi brodawkami i prążkowany pierścień; muchomor porfirowy ma kapelusz szarobrązowy lub szarofioletowy, miąższ białawy o zapachu gnijących ziemniaków i bulwiastą podstawę z odstającą pochwą.
• Amanita phalloides (muchomor zielonawy, śmiertelnie trujący) — Muchomor zielonawy ma zwykle oliwkowozielonkawy kapelusz z wrośniętymi włókienkami i worek pochwy wyraźnie obejmujący bulwę; muchomor porfirowy ma kapelusz szarobrązowy do szarofioletowego. Pomylenie jest groźne, bo muchomor zielonawy jest śmiertelnie trujący.
• Amanita citrina (muchomor cytrynowy) — Podobny kształtem i zapachem, ale kapelusz jest bladożółty do zielonkawego, a pierścień nie ma szarofioletowej barwy.
• Amanita pantherina (muchomor plamisty) — Wymieniany jako gatunek, z którym można go pomylić; muchomor plamisty ma brązowy kapelusz z licznymi białymi płatkami osłony i prążkowany brzeg.
• Amanita excelsa (muchomor twardawy) — Większy i bardziej mięsisty, nie ma odstającej od trzonu bulwy.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; wywołuje zatrucia o charakterze psychotropowo-neurotoksycznym.

Toksyny. bufotenina

Objawy zatrucia. Zatrucie psychotropowo-neurotoksyczne (zaburzenia ze strony układu nerwowego, w tym zaburzenia świadomości i percepcji); szczegółowy przebieg nie jest dobrze opisany. Dodatkowe ryzyko stanowi pomylenie z muchomorem zielonawym lub innym śmiertelnie trującym muchomorem.

Czas do pierwszych objawów. Brak pewnych danych dla tego gatunku. Ponieważ łatwo go pomylić z muchomorem zielonawym, po którym objawy pojawiają się zwykle po 6–24 godzinach, nie wolno czekać na objawy.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia muchomorem natychmiast dzwoń pod 112 lub jedź na SOR; nie czekaj na objawy. Zachowaj resztki grzybów (surowe i po obróbce) do identyfikacji. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Opisany w 1805 r. przez Albertiniego i Schweinitza w pracy o grzybach okolic Niesky w Górnych Łużycach.
• Starsza nazwa Agaricus gracilis (Schumacher, 1803) nie obowiązuje, ponieważ obecną nazwę usankcjonował Fries.
• Epitet gatunkowy pochodzi od greckiego słowa oznaczającego purpurę tyryjską, barwnik antyku.
• Okazy północnoamerykańskie, dawniej uważane przez część badaczy za osobny takson, według badań DNA należą do tego samego gatunku.