Okratek czerwony

Opis

Okratek czerwony jest łatwy do rozpoznania: dojrzały owocnik ma kształt kulistej, czerwonej lub pomarańczowej kraty z dużymi oczkami, wysokiej zwykle na 5–20 cm. Wyrasta z białawego „jaja”, którego resztki zostają u podstawy jak kielich. Wnętrze kraty pokrywa oliwkowobrązowy, lepki śluz, który bardzo nieprzyjemnie pachnie, jak gnijące mięso.

Jest to gatunek ciepłolubny, pochodzący z południa Europy, a w Polsce rzadki i zawlekany. Rośnie na glebie ogrodowej, trawnikach, w ściółce i na rabatach wysypanych zrębkami drewna. Owocnik pojawia się szybko, nawet w ciągu kilku godzin, i po około dobie zapada się.

Podobny jest Clathrus archeri, który nie tworzy zamkniętej kraty, tylko kilka ramion rozchodzących się gwiaździście. Okratek czerwony jest niejadalny i nie ma powodu go zbierać.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Brak typowego kapelusza. Młody owocnik ma postać białawego lub szarawego „jaja” o średnicy do 6 cm, początkowo gładkiego, przed pęknięciem pokrytego siatką wielokątnych pól, z galaretowatą warstwą grubości do 3 mm. Dojrzały receptakulum jest kuliste lub owalne, puste w środku, zbudowane z gąbczastych, splecionych ramion tworzących oczka nierównej wielkości (7–20 kanciastych okien i 80–120 drobnych oczek). Barwa od czerwonej po bladopomarańczową, ku podstawie jaśniejsza; zależy od temperatury i wilgotności. Ramiona są u góry grube do 1,5 cm, ku dołowi cieńsze, o powierzchni żebrowanej lub zmarszczonej. Wysokość 5–20 cm.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek. Zarodniki powstają w oliwkowozielonej do oliwkowobrązowej, lepkiej i cuchnącej zarodnikonośnej masie (glebie), która pokrywa wewnętrzną stronę kraty z wyjątkiem okolicy podstawy.

Trzon

Brak trzonu; krata osadzona jest bezpośrednio w pozostałości osłony jaja, tworzącej u podstawy rodzaj kielicha (pochwy). Owocnik przytwierdzony jest do podłoża sznurami grzybni (ryzomorfami).

Miąższ

Receptakulum jest gąbczaste; w przekroju ramienia widać jedną szeroką rurkę wewnętrzną i dwa nieregularne rzędy rurek zewnętrznych. Gleba ma bardzo przykry zapach przypominający gnijące mięso, przyciągający muchy i inne owady. Czerwone i pomarańczowe barwy pochodzą głównie z karotenoidów: likopenu i beta-karotenu. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Barwa wysypu: brak danych. Zarodniki wydłużone, owalno-eliptyczne, gładkie, 4–6 × 1,5–2,5 µm (opisy podają nieco różne zakresy). Podstawki sześciozarodnikowe.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof rozkładający drewno i szczątki roślinne. Rośnie pojedynczo lub w grupach w ściółce liściastej, na glebie ogrodowej, trawnikach, w pobliżu resztek drewna, często na rabatach ściółkowanych zrębkami. Roznoszony przez owady przyciągane zapachem gleby.

Występowanie. Uważany za gatunek rodzimy dla południowej i środkowej Europy, Makaronezji, zachodniej Turcji, Afryki Północnej i zachodniej Azji; został zawleczony na wszystkie kontynenty poza Antarktydą, często z importowaną ściółką ogrodową. W Europie Środkowej rzadki. W Polsce rzadki i zawlekany; pierwszy okaz znaleziono w latach 80. XX w. na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie. Na Ukrainie objęty ochroną i wpisany do Czerwonej Księgi. W Polsce nie jest objęty ochroną gatunkową i nie figuruje w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu.

Owocnikowanie. Brak jednoznacznych danych dla Polski; w Ameryce Północnej od października do marca. Receptakulum rozwija się z jaja nawet w ciągu kilku godzin i zapada się po około dobie.

Z czym można go pomylić?

• Clathrus archeri — Owocnik tworzy kilka (zwykle 4–8) ramion czerwonych jak macki, które u młodego okazu są zrośnięte u wierzchołka, a następnie rozchodzą się gwiaździście; nie ma zamkniętej kraty z oczkami.
• Clathrus columnatus — Owocnik składa się z dwóch do pięciu długich, pionowych, pomarańczowych lub czerwonych kolumn zrośniętych na szczycie, a nie z kraty.
• Clathrus crispus — Gatunek tropikalny; oczka kraty mają pofałdowane brzegi, których u C. ruber brak.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Gatunek był rysowany już w XVI w.; w 1560 r. Conrad Gesner pomylił go z organizmem morskim.
• Niemieckie Towarzystwo Mykologiczne wybrało go Grzybem Roku 2011.
• W dawnej Jugosławii i na wsiach francuskich nazywano go „sercem czarownicy” (veštičije srce, cœur de sorcière).
• W 1980 r. Poczta Polska wydała znaczek z okratkiem czerwonym o nominale 2 zł w serii „Grzyby niejadalne pod ochroną”.