Opieńka ciemna

Opis

Opieńka ciemna to najczęstsza w Polsce opieńka. Owocniki mają kapelusz 3–8 cm, cielisty lub czerwonobrązowy, z wyraźnymi, czarnobrązowymi łuskami do brzegu. Blaszki są początkowo kremowobiałe, potem brązowe, a na trzonie jest dość gruby biały pierścień z ciemnymi łuskami od spodu.

Rośnie kępkami na pniakach i u podstawy drzew, głównie świerków, w lasach iglastych na kwaśnych glebach, rzadziej na jodle, sośnie i bukach. Jest pasożytem, który niszczy korzenie drzew. Czasem pniaki są białe od jej zarodników.

Nie jedz jej na surowo ani niedogotowanej. Zbieraj tylko okazy, co do których masz pewność gatunku, bo na pniakach rosną też trujące kępki, np. maślanka wiązkowa.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3–8 cm; u młodych wypukły, szybko rozpostarty, u starszych wklęsły. Barwa cielista, czerwonobrązowa lub kremowobrązowa. Charakterystyczne dość duże, czarnobrązowe łuski sięgające do brzegu kapelusza.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki dość gęste, początkowo kremowobiałe, potem brązowe; w części opisów zbiegające po trzonie (decurrent).

Trzon

Wysokość 4–12 cm, grubość do 2 cm; walcowaty, włóknisty, pałkowaty, pełny, często wygięty; u starszych okazów watowaty i pusty w środku. W górnej części białawy, niżej rdzawy, zwykle z resztkami białawej osłonki i brązowymi kosmkami. Pierścień dość gruby, biały, od spodu i na brzegach z ciemnymi łuskami, dobrze rozwinięty.

Miąższ

Biały, z wiekiem różowiejący; zapach grzybowy, smak łagodny. Surowy miąższ zawiera związki szkodliwe dla niektórych osób, więc nie należy go jeść na surowo.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki elipsoidalne, gładkie, z kroplami, 7,5–10 × 5–7 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Pasożyt drzew (opieńkowa zgnilizna korzeni, biała zgnilizna drewna) i saprotrof na martwych pniakach i korzeniach, czasem na ziemi w pobliżu korzeni. Rozprzestrzenia się przez czarne ryzomorfy („sznurowadła”) pod korą i w glebie; grzybnia może wykazywać bioluminescencję (świecące drewno). Atakuje głównie świerk, rzadziej jodłę, sosnę i buka; wysoce patogeniczna dla wielu drzew iglastych.

Występowanie. Półkula północna: Ameryka Północna, Europa, Japonia. W Europie Środkowej bardzo pospolita, w Polsce najczęstszy gatunek opieńki, szczególnie w świerczynach na glebach kwaśnych. Nie jest objęta ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Jesień; dokładne miesiące – brak danych.

Z czym można go pomylić?

• Armillaria mellea (opieńka miodowa) — Rośnie na obumarłych drzewach liściastych, kapelusz z bardzo drobnymi kosmkami, nieraz zupełnie nagi. Wszystkie opieńki z punktu widzenia grzybiarza traktuje się podobnie.
• Armillaria tabescens (opieńka bezpierścieniowa) — Brak pierścienia na trzonie; w Polsce rzadka.
• Pholiota limonella — Może być pomylona, jeśli nie ma wachlarzy grzybni; szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Osobnik opieńki ciemnej z Malheur National Forest w Oregonie (USA), odkryty w 2001 r., zajmuje ok. 8,9–9,1 km² i jest uznawany za jeden z największych żywych organizmów na Ziemi; jego wiek szacuje się na ok. 8 tys. lat.
• Grzybnia może świecić (bioluminescencja, tzw. foxfire).
• Poczta Polska wydała w 2012 r. znaczek z opieńką ciemną (31 sierpnia 2012, nominał 4,15 zł, seria „Grzyby w polskich lasach”).
• Dwie nazwy naukowe były w użyciu, bo Peck opisał gatunek jako A. solidipes już w 1900 r.; nazwę A. ostoyae zachowano uchwałą komitetu nomenklatorycznego w 2011 r.