Piaskowiec kasztanowaty

Opis

Piaskowiec kasztanowaty to niewielki grzyb rurkowy o rdzawym lub kasztanowobrązowym kapeluszu (3–10 cm), zamszowatym u młodych okazów, a w czasie suszy spękanym na poletka. Pod spodem ma drobne, białe rurki i pory, które z wiekiem żółkną, ale nie sinieją po przekrojeniu. Trzon jest czerwonobrązowy, a po przekrojeniu zwykle ma w środku puste komory.

Rośnie od lipca do października, zwykle pojedynczo lub w małych grupach, pod dębami w lasach liściastych na piaszczystych, kwaśnych glebach. W Polsce jest rzadki i figuruje na Czerwonej liście grzybów (status R), więc najlepiej zbierać go oszczędnie, a mniejsze okazy zostawiać.

W starszej literaturze bywał oceniany ostrożniej, a podobny gatunek G. ammophilus jest uznawany za trujący. Zbieraj wyłącznie okazy, które z całą pewnością rozpoznajesz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3–10 cm. Młody wypukły, dojrzały płaski lub poduchowaty. Barwa jasno- do rdzawobrązowej, kasztanowobrązowa, z wiekiem ciemniejsza. Skórka początkowo zamszowata, później łysa; w czasie suszy pęka na poletka.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki za młodu białe, potem żółtawe, nie sinieją po przekrojeniu; od trzonu wolne (niezrośnięte). Pory drobne, okrągłe, białe, potem żółte; po uciśnięciu lekko ciemnieją.

Trzon

Nieregularnie cylindryczny, różnie powyginany, o barwie zbliżonej do kapelusza (czerwonobrązowy), u szczytu czasem jaśniejszy. Powierzchnia naga, sucha, może pękać. Wnętrze początkowo pełne, potem gąbczaste, wreszcie puste lub z kilkoma komorami różnej wielkości. Bez pierścienia i bez siateczki.

Miąższ

Biały, nie zmienia barwy po przekrojeniu; za młodu twardy i jędrny, u starszych okazów kruchy. Smak nieznaczny, zapach niewyraźny.

Wysyp i zarodniki

Wysyp bladożółty (słomkowy). Zarodniki jajowate, gładkie, prawie bezbarwne; wymiary 7–10 × 4–6 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy (ektomykoryza), głównie z dębami (Quercus); w Nowej Zelandii z Leptospermum. Preferuje gleby piaszczyste i kwaśne, unika wapiennych.

Występowanie. W Polsce rzadki; na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006) ma status R (rzadki, potencjalnie zagrożony z powodu ograniczonego zasięgu geograficznego i małych obszarów siedliskowych). Nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce. Występuje w Europie (także w Wielkiej Brytanii), wschodniej Ameryce Północnej, Azji (Tajwan) i Nowej Zelandii; znajduje się na czerwonych listach m.in. Austrii, Czech, Niemiec, Danii, Norwegii, Holandii, Szwecji i Finlandii. Rośnie pojedynczo lub w małych grupach w lasach liściastych.

Owocnikowanie. Od lipca do października.

Z czym można go pomylić?

• Gyroporus ammophilus — Niemal identyczny gatunek uznawany za trujący, czasem traktowany jako odmiana G. castaneus; w katalogu figuruje jako synonim G. castaneus. Szczegółowe różnice – brak danych.
• Gyroporus cyanescens (piaskowiec modrzak) — Blady, słomkowożółty kapelusz i intensywne sinienie przy uszkodzeniu; piaskowiec kasztanowaty ma brązowy kapelusz i nie sinieje.
• Borowikowate (Boletus, Xerocomus i in.) — Według części opisów nie można go pomylić z żadnym innym borowikowatym; u prawdziwych borowików wysyp jest oliwkowobrązowy, a rurki zrośnięte z trzonem.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa rodzajowa Gyroporus znaczy „o okrągłych porach”, a epitet castaneus odnosi się do kasztanowej barwy kapelusza.
• Mimo budowy podobnej do borowików ma jasny, słomkowożółty wysyp zarodników, dlatego zaliczany jest do osobnej rodziny Gyroporaceae.
• Jest wpisany na czerwone listy wielu krajów, m.in. Norwegii, Czarnogóry i Rosji (w tym obwodu moskiewskiego).
• Nazwę polską nadała Alina Skirgiełło w 1960 r.