Płowiec jodoformowy

Opis

Płowiec jodoformowy to rzadki borowik o kapeluszu 5–12 cm, kremowoszarym do beżowobrązowego, u młodych okazów filcowatym, z drobnym srebrzystym nalotem. Pory i rurki są cytrynowo- do złotożółtych i nie zmieniają barwy po uszkodzeniu. Trzon jest żółtawy, bez siateczki, chropowaty, często z czerwonawym paskiem pod rurkami. Miąższ nie sinieje, a u nasady trzonu pachnie aptecznie, jak fenol lub jodoform; ten zapach wzmaga się podczas gotowania.

Rośnie od maja do połowy października w ciepłych, nasłonecznionych lasach liściastych, parkach i ogrodach, najczęściej pod dębami, na nizinach i podgórzu, zwykle na podłożu wapiennym. W Polsce jest rzadki.

Od podobnych borowików odróżnia go brak sinienia miąższu i porów oraz charakterystyczny zapach. Ze względu na rzadkość najlepiej nie zbierać go w ogóle; jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości co do oznaczenia, nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–12 cm, wyjątkowo do 20 cm; początkowo półkulisty, potem łukowaty, poduchowaty, u dojrzałych prawie płaski. Barwa u młodych kremowoszara z oliwkowym odcieniem, potem kremowooliwkowa do beżowobrązowej (w opisach także od jasnopłowej, przez kasztanowobrązową po szarobrązową). Skórka początkowo filcowata, pokryta srebrzystoszarym, drobno nitkowatym nalotem, który z wiekiem zanika; u starszych okazów łysa. Uszkodzona brązowieje; w czasie suszy może pękać. Kropla amoniaku barwi skórkę na fioletowo.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurkowaty; rurki długości 15–30 mm, cytrynowożółte, potem złotożółte, u starych oliwkowozielonkawe; po przecięciu nie zmieniają barwy (rzadko lekko zielonobrązowieją). Pory drobne, okrągłe, cytrynowo- do złotożółtych, po ucisku nie zmieniają barwy lub rzadko brązowieją. Przyrost do trzonu – brak danych.

Trzon

Wysokość 5–18 cm, grubość 2–8 cm (opisy podają różne zakresy); początkowo pękaty i masywny, potem cylindryczny, wrzecionowaty lub maczugowaty. Barwa jasnożółta, potem żółtoszarawa, na szczycie cytrynowa. Nigdy nie ma siateczki; powierzchnia chropowata, ziarnista do lekko włóknistej, z drobnymi grudkami. Często pod rurkami czerwonawy lub brunatnoczerwonawy pasek, u nasady czasem różowawe lub czerwonawe plamki. Grzybnia u podstawy biała.

Miąższ

Białawy, białawożółtawy do jasnocytrynowego, nad rurkami i u podstawy trzonu ciemniejszy (do żółtobrązowego); po przecięciu nie zmienia barwy (rzadko lekko różowobrązowieje). W trzonie nieco włóknisty. Zapach nieprzyjemny, apteczny, przypominający fenol lub jodoform, najsilniejszy u nasady trzonu i wzmagający się podczas gotowania. Smak łagodny.

Wysyp i zarodniki

Wysyp oliwkowobrązowy. Zarodniki wrzecionowate do elipsoidalnych, gładkie w mikroskopie świetlnym, bez pory rostkowej; wymiary 10–16 × 4–6 µm, zwykle 11–14 × 4,5–5,5 µm. W SEM widoczne drobne brodawki.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy (ektomykoryza) z dębami; sporadycznie z bukiem, kasztanem jadalnym, lipą, grabem. Według części opisów preferuje podłoże wapienne i ciepłe, nasłonecznione stanowiska; według innych nie jest związany z konkretnym podłożem (notowany na wapiennym i kwaśnym).

Występowanie. Europa; szeroko w umiarkowanej i południowej części kontynentu, potwierdzony molekularnie m.in. w Estonii, Francji, Niemczech, Portugalii, Hiszpanii, Szwecji, na Cyprze i Sardynii. W Polsce rzadki; Czerwona lista 2006: E (wymierający). Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce (Dz.U. 2014 poz. 1408), jednak z powodu rzadkości zasługuje na ochronę.

Owocnikowanie. Od maja do połowy października.

Z czym można go pomylić?

• Hemileccinum depilatum — Gatunek siostrzany; kapelusz pomarszczony lub „młotkowany”, związany z grabem lub chmielograbem; różni się też budową skórki kapelusza (palisadoderm).
• Leccinellum lepidum — Kapelusz lepki, pomarszczony, nie fioletowieje od amoniaku; miąższ powoli fioletowoszarzeje i czernieje; dłuższe zarodniki (do 20 µm).
• Xerocomus subtomentosus (podgrzybek zajączek) — Brak grudek na trzonie; pory większe, kanciaste, sinieją po uciśnięciu; miąższ u dołu trzonu różowobrązowy.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa impolitum oznacza „szorstki” i odnosi się do filcowatej skórki kapelusza, widocznej pod lupą.
• Charakterystyczny zapach jodoformu (apteczny, fenolowy) pozwala rozpoznać go po rozcięciu trzonu u nasady.
• Dawną polską nazwę „borowik płowy” zastąpiła rekomendowana nazwa „płowiec jodoformowy”, bo w polskim piśmiennictwie łączono ten gatunek z borowikiem kruchym (Lanmaoa fragrans).
• W rodzaju Hemileccinum występują w Europie tylko dwa gatunki.