Purchawka chropowata

Opis

Purchawka chropowata to niewielka purchawka o gruszkowatym lub maczugowatym owocniku wysokości 3–7 cm, pokrytym drobnymi, brodawkowatymi kolcami, które łatwo się ścierają i zostawiają na skórce siateczkowaty wzór. Młoda jest biała, dojrzała brązowieje i otwiera się na szczycie, wypuszczając chmurkę zarodników.

Rośnie od lata do jesieni w lasach, zaroślach, na łąkach i przy drogach, pojedynczo lub gromadnie. W Polsce jest bardzo pospolita.

Zawsze przekrój owocnik wzdłuż, bo młode muchomory w stadium „jaja” mogą go przypominać. Żółte lub brązowe wnętrze oznacza owocnik niejadalny.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Gatunek gasteroidalny: brak kapelusza; owocnik maczugowaty lub gruszkowaty, z zaokrąglonym lub garbatym wierzchołkiem, wysokość 3–10 cm, szerokość 1,5–6 cm (opisy podają różne zakresy). Powierzchnia z brodawkowatymi, łatwo odpadającymi kolcami (ziarnisto-kolczasta, „perełkowata”), które po otarciu zostawiają siateczkowate, okrągławe blizny. Młody biały, dojrzały ochrowy do brązowego i łysy. Dojrzały owocnik otwiera się na szczycie otworkiem (ostiolum), przez który uwalniają się zarodniki.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek. Gleba (masa zarodnikowa) zajmuje górną część owocnika: początkowo biała i jędrna, potem żółta, oliwkowa i szarobrązowa, w końcu proszkowata. Dolną część stanowi podglebie, początkowo białe, z czasem jasnobrązowe.

Trzon

Brak właściwego trzonu; owocnik zwęża się ku podstawie w szeroką, trzonopodobną część (podglebie) z kolumellą.

Miąższ

W młodych okazach gleba biała, jednorodna i jędrna; z dojrzewaniem żółknie i zmienia się w oliwkowobrązowy proszek. Smak i zapach łagodne, mało aromatyczne. Nie próbować miąższu niezidentyfikowanych grzybów.

Wysyp i zarodniki

Masa zarodników oliwkowa. Zarodniki kuliste, bezbarwne lub jasnożółte, słabo brodawkowane (kolczaste), 3–4,5 µm (opisy podają nieznacznie różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny saprotrof, rosnący w lasach, zaroślach, na łąkach, trawnikach i przy drogach; czasem na spróchniałych pniach. Pojedynczo, w rozproszeniu lub gromadnie, także w czarcich kręgach. Akumuluje metale ciężkie i selen z gleby (bioindykator).

Występowanie. Gatunek kosmopolityczny, opisany z niemal wszystkich kontynentów, od subarktycznej Grenlandii po subalpejską Islandię. W Polsce bardzo pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od lata do jesieni.

Z czym można go pomylić?

• Lycoperdon nigrescens (purchawka czarniawa) — Kolce od początku ciemne.
• Lycoperdon excipuliforme (purchawka fiolowata) — Większa i bardziej szara, kolce gwiaździste; górna część dojrzałego owocnika rozpada się całkowicie.
• Lycoperdon pyriforme — Brak wyraźnych kolców; rośnie na drewnie.
• Lycoperdon umbrinum — Kolce nie zostawiają blizn po otarciu, dojrzała gleba ciemnobrązowa do purpurowobrązowej, podstawa z fioletowym odcieniem.
• Młode owocniki muchomorów (Amanita), w stadium „jaja” — Śmiertelnie trujące. Po przekrojeniu wzdłuż widoczne zarysy kapelusza i trzonu (u purchawki jednolite białe wnętrze); muchomory zwykle nie mają „perełek” ani chropowatej powierzchni.
• Scleroderma spp. (tęgoskóry) — Szczegółowe różnice – brak danych; tęgoskóry mają wnętrze ciemne już u młodych okazów.

Porównanie cecha po cesze: Purchawka czy tęgoskór?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• W stanie dojrzałym jeden podmuch wiatru lub kropla deszczu o średnicy ok. 1 mm może uwolnić nawet milion zarodników.
• Angielskie nazwy to m.in. „gem-studded puffball” i „devil's snuff-box”; dawniej wierzono, że zarodniki powodują ślepotę, stąd „blindman's bellows”.
• Jest gatunkiem typowym rodzaju Lycoperdon i wizerunek purchawki pojawił się na znaczkach m.in. Gwinei, Paragwaju, Rumunii, Sierra Leone i Szwecji.
• Jako bioindykator służy do badania zanieczyszczeń gleby metalami ciężkimi i selenem.