Purchawka jeżowata

Opis

Purchawka jeżowata to niewielka kulista lub gruszkowata purchawka o średnicy 2–6 cm. Cała powierzchnia pokryta jest gęstymi, ostrymi kolcami długości do kilku milimetrów, początkowo jasnymi, z wiekiem ciemnobrązowymi. Kolce z czasem odpadają i zostaje siateczka blizn. Wnętrze młodego owocnika jest białe i zwarte, później staje się szarofioletowe, a w końcu brązowe i pyliste. Dojrzały owocnik otwiera się na szczycie otworkiem, z którego uwalniają się zarodniki.

Rośnie od lipca do października na ziemi w lasach liściastych, najchętniej w buczynach na glebach wapiennych, rzadziej na polanach i pastwiskach. W Polsce jest rzadka i znajduje się na Czerwonej liście grzybów jako gatunek potencjalnie zagrożony.

Odróżnia się ją od częstszej purchawki chropowatej dłuższymi, ostrymi kolcami i ciemnobrązową barwą dojrzałych owocników. Podobna jest też purchawka brunatna, która ma krótsze kolce. Białe wnętrze nie wystarcza do pewnego rozpoznania gatunku, dlatego nie zbieraj purchawek do jedzenia, jeśli nie masz pewności.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Brak typowego kapelusza; owocnik (gasteroma) kulisty lub odwrotnie gruszkowaty, o średnicy 2–6 cm i wysokości do ok. 3,5 cm, u dołu krótko zwężony. Egzoperydium początkowo białawe lub jasnobrązowe, potem ciemnobrązowe do umbrowego, gęsto pokryte ostrymi, klinowatymi lub kanciastymi kolcami długości do 5–6 mm (opisy podają różne wartości). Kolce często zrastają się wierzchołkami po 3–4 lub pozostają wolne; u podstawy owocnika są znacznie krótsze. Po opadnięciu kolców zostaje siateczkowaty wzór wielokątnych areolek. Endoperydium cienkie, papierowate, początkowo białe, potem kremowe do ochrowobrązowego. Dojrzały owocnik pęka okrągłym otworem na szczycie.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek. Wnętrze wypełnia gleba (miąższ zarodnikonośny): u młodych okazów biała i zwarta, następnie żółtawa, szarofioletowa, w końcu czekoladowobrązowa do purpurowobrązowej i pylista. Podglebie niewielkie, zwarte, z drobnymi komorami, białe, później szarofioletowe; w trakcie dojrzewania przechodzi w kolumellę.

Trzon

Brak właściwego trzonu; owocnik osadzony na krótkiej, zwężonej, białawej lub szarofioletowej podstawie, połączonej z podłożem białawymi strzępkami lub rizomorfami.

Miąższ

Gleba u młodych okazów biała i jędrna, z wiekiem zmienia barwę (patrz wyżej). Smak łagodny, zapach niewyraźny. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Barwa wysypu: brak danych (dojrzała gleba szarofioletowa do brązowej). Zarodniki kuliste, grubo brodawkowane, o średnicy 4–6 µm, z krótkimi, ułamanymi sterygmami (do ok. 5 µm), których resztki tkwią w hymenium. Podstawki z 2–4 zarodnikami.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof naziemny, rosnący na ziemi, ściółce i próchnicy, rzadko na zmurszałym drewnie lub mchu. Preferuje lasy liściaste, zwłaszcza buczyny na glebach wapiennych, także polany i pastwiska. W Szwecji notowany w buczynach na glebach o pH 5,0–6,6; spadek liczby stanowisk wiązany z zakwaszeniem gleb. Owocniki bywają larwalnym pokarmem muchówek z rodziny Phoridae.

Występowanie. Ameryka Północna i Środkowa, Europa, Azja, a także Afryka. W Polsce rzadszy od innych purchawek, choć w literaturze podano liczne stanowiska; na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma status R (potencjalnie zagrożony z powodu ograniczonego zasięgu i małych obszarów siedliskowych). Znajduje się też na listach gatunków zagrożonych w Estonii, Norwegii, Szwecji, Finlandii i Niemczech. Nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce.

Owocnikowanie. Od lipca do października (opisy podają także późną wiosnę).

Z czym można go pomylić?

• Lycoperdon perlatum (purchawka chropowata) — Pokryta drobnymi, łatwo odpadającymi brodawkami lub krótkimi kolcami, biaława do kremowej, a nie ciemnobrązowa z długimi, ostrymi kolcami; po odpadnięciu zostawia charakterystyczny wzór drobnych blizn.
• Lycoperdon umbrinum (purchawka brunatna) — Również brązowawa, lecz ma krótsze kolce.
• Lycoperdon pulcherrimum — Młode okazy trudne do odróżnienia; kolce grubsze, z wiekiem nie brązowieją, a powierzchnia pod kolcami jest gładka, nie dołkowana.
• Lycoperdon pedicellatum — Młode okazy mogą być podobne; dojrzałe mają gładką powierzchnię, a zarodniki osadzone na szypułce 4–5 razy dłuższej od zarodnika.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa gatunkowa echinatum pochodzi od greckiego echinos „jeż” i nawiązuje do kolczastej powierzchni owocnika; po angielsku gatunek zwany jest „spiny puffball”.
• Zrośnięte wierzchołkami kolce młodych owocników sprawiają, że przypominają one kasztelki (miseczki) żołędzi dębu burgundzkiego.
• Owocniki zebrane w pobliżu miejsc skażonych arsenem kumulują ten pierwiastek, głównie w postaci arsenobetainy.
• W Szwecji w latach 40. i 50. XX w. gatunek był związany z buczynami o glebie o pH 5,0–6,6; od tego czasu liczba stanowisk spadła w następstwie zakwaszenia gleb.