Siatkolist maczugowaty

Opis

Siatkolist maczugowaty to duży, kępkowy grzyb o kształcie maczugi lub wachlarza z płasko uciętym, z czasem wklęsłym wierzchołkiem. Młody jest liliowy do fioletowawego, później brązowieje do ochrowych i pomarańczowobrązowych barw, a brzeg starych okazów strzępi się. Zamiast blaszek ma na spodzie grube, rozwidlone fałdy i listewki w odcieniu fioletu, zbiegające na krótki, niewyraźny trzon. Miąższ jest miękki, białawy, łagodny w smaku.

Rośnie w wilgotnych, cienistych lasach świerkowych i jodłowych, rzadziej w bukowych i mieszanych, w ściółce, często na glebach wapiennych, od lata do jesieni. Owocniki łatwo przeoczyć, bo kolorami zlewają się z podłożem. W Polsce jest rzadki i zagrożony wyginięciem.

Od innych lejkowatych grzybów odróżnia go gładki, niełuskowaty kapelusz oraz fioletowy, fałdowany spód zamiast blaszek czy rurek. Jest gatunkiem objętym częściową ochroną, więc przed zbiorem sprawdź obowiązujące przepisy; jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Owocnik wysokości 4–10 cm (według niektórych opisów do 17–20 cm) i szerokości do 6 cm (według niektórych do 15 cm). Młody jest maczugowaty, z płasko uciętym szczytem, który z wiekiem wklęsa; starszy bywa lejkowaty lub wachlarzowaty, z falistym brzegiem, często złożony z kilku kapeluszy wyrastających ze wspólnej podstawy. Powierzchnia gładka lub lekko zmarszczona, w środku pilśniowa od brązowych strzępek. Barwa młodego owocnika liliowa do fioletowej, później pomarańczowobrązowa, ochrowobrązowa i płowa; brzeg starych okazów bywa postrzępiony.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek: hymenofor tworzą grube, nieregularnie rozwidlone listewki i fałdy, połączone w siateczkę i zbiegające na trzon. Barwa od fioletowej do brązowej, powierzchnia pomarszczona, miejscami z dołkami.

Trzon

Niewyraźny, zlewający się z kapeluszem; pełny, według niektórych opisów o szerokości 0,8–3 cm i wysokości 1–10 cm, drobno owłosiony, ku podstawie coraz bardziej szorstki. Często zrośnięty z innymi owocnikami w podstawie. Bez pierścienia. Uszkodzony może brunatnieć.

Miąższ

Miękki; wilgotny jest ochrowożółtawy i wodnisto żyłkowany (marmurkowaty), suchy – jednolicie białawy, według niektórych opisów biało-różowy do liliowego lub cynamonowo-płowego. Gruby pod środkiem kapelusza, ku brzegom cieńszy, chrupki, ale delikatniejszy niż u pieprznika. Zapach słaby, smak łagodny lub nieco gorzkawy; w starych owocnikach staje się gorzki.

Wysyp i zarodniki

Wysyp ciemnożółty do pomarańczowożółtego. Zarodniki elipsoidalne, brodawkowane lub pomarszczone, z kroplami, 9–14 × 4–7,5 µm (opisy podają różne zakresy); nieamyloidalne.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb mykoryzowy, najczęściej ze świerkiem; wymieniane są także jodła pospolita i inne jodły, daglezja, sosny, choina oraz w Europie buk zwyczajny. Rośnie pojedynczo, w kępach lub czasem w kręgach, w wilgotnych, cienistych miejscach z grubą warstwą ściółki lub spróchniałego drewna; preferuje gleby wapienne i wyższe położenia (powyżej ok. 600 m n.p.m.).

Występowanie. Ameryka Północna, Europa i Azja (m.in. Japonia, Chiny, Nepal). W Polsce rzadki, rosnący w lasach świerkowych i jodłowych, rzadziej bukowych i mieszanych z domieszką świerka; do 2020 r. w literaturze naukowej podano 49 stanowisk. Gatunek wymierający (kategoria E Czerwonej listy), podlegający w Polsce ochronie częściowej (Dz.U. 2014 poz. 1408). W Europie figuruje na krajowych czerwonych listach co najmniej 17 państw, a na Wyspach Brytyjskich uznawany jest za wymarły. Zagrożeniem są utrata siedlisk i eutrofizacja gleb.

Owocnikowanie. Lato–jesień (w Ameryce Północnej lipiec–październik, na wybrzeżu zachodnim październik–grudzień).

Z czym można go pomylić?

• Turbinellus floccosus i Turbinellus kauffmanii — Podobny kształt lejkowaty, ale kapelusz pokryty łuskami, a hymenofor bez fioletowych odcieni.
• Gomphus crassipes — Makroskopowo bardzo podobny; pewnie odróżnialny dopiero pod mikroskopem – zarodniki zwykle dłuższe (ok. 11–17 × 5,5–7 µm) i drobniej pomarszczone. Występuje w Hiszpanii i Afryce Północnej.
• Gomphus ludovicianus — Makroskopowo bardzo podobny; gatunek północnoamerykański.
• Pseudocraterellus pseudoclavatus — Podobny pokrojem; rośnie pod drzewami iglastymi w Ameryce Północnej, różni się cechami mikroskopowymi i reakcją na KOH.
• Polyozellus multiplex — Ma odmienne zarodniki i ciemniejszą, niebieskawą barwę owocników.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Został wybrany Grzybem Roku 1998 przez Niemieckie Towarzystwo Mykologiczne, m.in. by zwrócić uwagę na jego zagrożenie.
• W Polsce w latach 1995–2004 podlegał ochronie częściowej, w latach 2004–2014 ścisłej, a od 2014 r. ponownie częściowej.
• Na Wyspach Brytyjskich nie notowano go od 1927 r. i uznaje się go tam za wymarły.
• W języku szerpów w Nepalu nazywany jest „Eeshyamo” („teściowa”), a Wulfen w 1781 r. odnotował, że ubodzy jedli go pod nazwą „zajęcze ucho”.