Siedzuń sosnowy

Opis

Siedzuń sosnowy to duży, kulisty grzyb przypominający kalafior lub gąbkę morską: z jednej grubej podstawy wyrasta gąszcz pofalowanych, płaskich, kremowych lub żółtawych płatków. Zwykle ma 10–30 cm szerokości, a pojedyncze okazy bywają znacznie większe. Młody jest biały lub kremowy, z wiekiem ciemnieje do ochrowego i żółtobrązowego. Miąższ jest woskowaty, jasny, o przyjemnym, orzechowym zapachu.

Rośnie u podstawy pni i na korzeniach drzew iglastych, najczęściej sosen, od lata do jesieni. Jest pasożytem i przyczyną brunatnej zgnilizny drewna, więc znajduje się zawsze przy drzewie, często głęboko wrośnięty w podłoże. Jeden owocnik wyrasta zwykle raz w roku, ale na tym samym drzewie może pojawiać się ponownie w kolejnych latach.

Najłatwiej go pomylić z siedzuniem dębowym (Sparassis brevipes), który ma szersze, bardziej listkowate zakończenia gałęzi. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Brak typowego kapelusza. Owocnik nieregularnie kulisty, wysokość zwykle 5–20 cm, szerokość 6–30 cm (część opisów podaje do ok. 24 cm), bywa większy. Z grubej, mięsistej bazy rozchodzą się płatkowate, pofałdowane, różnie pozrastane gałązki z ząbkowanymi brzegami, przypominające kalafior lub makaron lasagne. U młodych okazów białawy, później żółtawy, kremowy, ochrowy lub żółtobrązowy. Młode płaty twarde i gumowate, później miękkie.

Hymenofor (spód kapelusza)

Hymenium pokrywa obie strony płatków owocnika; brak blaszek, rurek i kolców.

Trzon

Gałązki wyrastają z grubej, czarniawej podstawy trzonu, często głęboko wrastającej w podłoże (korzenie drzewa).

Miąższ

Woskowaty, elastyczny, biały. Zapach przyjemny, smak łagodny, orzechowy (zasada ogólna: nie próbować miąższu nieoznaczonych grzybów).

Wysyp i zarodniki

Wysyp ochrowy do kremowego. Zarodniki gładkie, krótkoelipsoidalne do owalnych, jasnożółte. Wymiary: 5–7 × 3,5–7 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Pasożyt lub saprotrof powodujący brunatną zgniliznę drewna (brown rot). Rośnie na korzeniach i u podstawy pni drzew iglastych, żywych i martwych: najczęściej sosny, rzadziej świerka, także daglezji, modrzewia i innych. W zaatakowanych drzewach pień gnije do wysokości ok. 3 m, a drzewo wydziela zapach terpentyny. Zwykle jeden owocnik rocznie; na tym samym drzewie owocniki pojawiają się z przerwami w kolejnych latach.

Występowanie. Lasy iglaste i mieszane Europy strefy umiarkowanej (nie w strefie borealnej). W Polsce uznawany dawniej za rzadki; Czerwona lista 2006: R (potencjalnie zagrożony), choć część opisów podaje, że w Polsce jest dość częsty. Do 9 października 2014 r. pod ochroną ścisłą, obecnie wykreślony z wykazu grzybów chronionych (Dz.U. 2014 poz. 1408) - bez ochrony prawnej. Znajduje się na listach gatunków zagrożonych m.in. w Belgii, Estonii, na Litwie, w Norwegii i na Łotwie.

Owocnikowanie. Od lipca do listopada; w Polsce głównie jesienią (brak dokładniejszych danych).

Z czym można go pomylić?

• Sparassis brevipes (siedzuń dębowy) — Bardziej wyblakłe, szersze i bardziej listkowate zakończenia rozgałęzień; mniej pofałdowane, strefowane płaty i brak sprzążek.
• Sparassis radicata (Ameryka Północna, możliwy synonim) i S. spathulata — Gatunki z Ameryki Północnej; szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• W 1711 r. w Turoszowie leśnik znalazł podobno dwa okazy; większy miał ważyć 20 kg i mierzyć 2,55 m (relacja trudna do zweryfikowania).
• Od 1990 r. był w Polsce gatunkiem ściśle chronionym; od 9 października 2014 r. został wykreślony z wykazu grzybów chronionych.
• Poczta Polska wydała 30 czerwca 1980 r. znaczek z tym gatunkiem (jako szmaciak gałęzisty, 8 zł) w serii „Grzyby niejadalne pod ochroną”.
• W zaatakowanych drzewach pień gnije do ok. 3 m wysokości, a drzewo pachnie terpentyną.