Uszak bzowy

Opis

Uszak bzowy to galaretowaty, brązowy grzyb o kształcie ucha lub miseczki, zwykle 2–10 cm średnicy. Wierzch jest matowy, delikatnie omszony, czerwonawobrązowy z fioletowym odcieniem, spód gładszy i jaśniejszy, często z żyłkami. W wilgoci jest elastyczny i prześwitujący, w suszy twardnieje i ciemnieje, ale po deszczu znów odżywa.

Rośnie na martwych i osłabionych gałęziach drzew liściastych, najczęściej na bzie czarnym, przez cały rok, zwłaszcza jesienią, często w kępach. W Polsce jest pospolity i nie jest chroniony.

Odróżnia się go od uszaka skórnikowatego (włoskowato-strefowana górna powierzchnia). Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Owocnik 2–10 cm (część opisów podaje do 9 cm) średnicy i do 3 mm grubości, kształtu ucha, miseczkowaty lub kielichowaty, początkowo kielichowaty, potem tarczowaty, powyginany i żyłkowato żebrowaty; przyrośnięty bokiem lub bardzo krótkim trzonkiem. Górna powierzchnia matowa, delikatnie zamszowa lub oszroniona (drobne szare włoski 100–150 µm), czerwonawobrązowa z fioletowym odcieniem, ciemniejąca z wiekiem. Za wilgotnej pogody galaretowaty i prześwitujący; w suszy twardy, korkowaty lub rogowaty, ciemny (czarnobrązowy do czarnosiwego), a po deszczu znów odzyskuje galaretowatość. Zdarzają się całkiem białe formy (dawna A. lactea).

Hymenofor (spód kapelusza)

Hymenium na dolnej powierzchni owocnika: gładkiej lub pofałdowanej, czerwonobrązowej do szarobrązowej, błyszczącej, czasem z „żyłkami”; u dojrzałych biaława od zarodników. Brak blaszek i rurek.

Trzon

Brak lub bardzo krótki trzonek; owocnik przyrośnięty bokiem do podłoża.

Miąższ

Cienki, galaretowato-sprężysty, bez zapachu, łagodny, mdły w smaku; po wysuszeniu twardy i kruchy. (Nie próbuj miąższu nieoznaczonych grzybów.)

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały, nieamyloidalny. Zarodniki wrzecionowato-kiełbaskowate (allantoidalne), wymiary 15–23 × 5–7 µm (opisy podają różne zakresy). Wyrzuca nawet kilkaset tysięcy zarodników na godzinę, także po wyschnięciu.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof na martwym drewnie lub słaby pasożyt żywego drewna, powoduje białą zgniliznę. Rośnie na gałęziach i pniach drzew liściastych i krzewów, najczęściej na bzie czarnym, także na klonach, bukach, jesionach, olszach, trzmielinie; na iglastych wyjątkowo. Występuje w lasach, zaroślach, parkach, ogrodach, przy drogach; pojedynczo lub w grupach i kępach, zwłaszcza w długotrwałej wilgoci.

Występowanie. Dawniej uznawany za kosmopolityczny; po rewizji genetycznej tylko Europa (poza Europą występują inne gatunki; opisy się różnią). W Polsce pospolity. Nie podlega ochronie prawnej w Polsce.

Owocnikowanie. Przez cały rok, najczęściej jesienią; również w łagodne zimy, od późnej wiosny na pniakach i pniach.

Z czym można go pomylić?

• Auricularia mesenterica (uszak skórnikowaty) — Górna powierzchnia włoskowato-strefowana.
• Auricularia cerrina — Europejski, opisany niedawno z dębu (Czechy); owocniki ciemnoszare do prawie czarnych.
• Auricularia heimuer (Azja), Auricularia angiospermarum (Ameryka) — Bardzo podobne; różnice mikroskopowe: krótsze podstawki i zarodniki (11–13 × 4–5 µm; 13–15 × 4,8–5,5 µm).

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Epitet judae wiąże się z wierzeniem, że Judasz powiesił się na bzie czarnym; nazwa „Jew's ear” wzięła się z błędnego tłumaczenia „Judas's ear” (w angielskim od 1544 r.), a Brytyjskie Towarzystwo Mykologiczne zaleca nazwę „jelly ear”.
• Wysuszony owocnik traci nawet ok. 90% masy, ale nadal uwalnia niewielką liczbę zarodników, a po deszczu odzyskuje sprężystość.
• W 2020 r. w Chinach wyprodukowano ok. 1 mln ton grzybów z rodzaju Auricularia, co daje mu drugie miejsce wśród tamtejszych grzybów uprawnych; uprawiany „uszak” to jednak A. heimuer.
• Wspomina go Marlowe w „Żydzie z Malty”; prawdopodobnie inspirował też wiersz Emily Dickinson o grzybie.