Borowik ciemnobrązowy

Opis

Borowik ciemnobrązowy to duży, krępy borowik o ciemnym, zamszowym kapeluszu, zwykle 15–20 cm średnicy, w barwach od ciemnobrązowej po fioletowobrązową, często z miedzianymi plamami. Spód tworzą drobne, początkowo białe pory, które z wiekiem żółkną i zielenieją. Trzon jest gruby, beczułkowaty, brunatnawy, pokryty ciemną siateczką. Biały miąższ pachnie przyjemnie, orzechowo, i nie zmienia barwy po przekrojeniu.

Rośnie w ciepłych lasach liściastych i parkach, pod dębami, bukami i kasztanami jadalnymi, od maja do września. W Polsce jest bardzo rzadki i figuruje na Czerwonej liście jako gatunek wymierający.

Najłatwiej pomylić go z innymi borowikami z grupy borowika szlachetnego. Borowik usiatkowany ma jaśniejszy kapelusz i wyraźniejszą, jasną siateczkę na trzonie, a borowik szlachetny jest jaśniejszy i ma trzon bez ciemnej siateczki. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica zwykle 15–20 cm, do 30 cm (odnotowywano okazy do 40 cm); gruby, mięsisty, czasem pomarszczony. Młody półkolisty, potem płaskołukowaty, na koniec płaski. Powierzchnia sucha, początkowo lekko zamszowa, później gładka i naga, czasem popękana. Barwa ciemnobrązowa, kasztanowobrązowa, szarobrązowa lub fioletowobrązowa, często z miedzianymi, złocistymi lub oliwkowymi plamami.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki do 3 cm długości, łatwo oddzielają się od miąższu kapelusza; u młodych owocników białe lub kremowe, u starszych żółtawooliwkowe do oliwkowozielonych. Pory drobne, okrągłe, młode białawe, z wiekiem żółtawe do zielonożółtych; po uszkodzeniu mogą przybierać barwę winną (opisy różnią się co do zmiany barwy).

Trzon

Wysokość 5–15 cm, grubość 2–5 cm, zwykle krótszy niż średnica kapelusza. U młodych owocników beczułkowaty i pękaty, potem maczugowaty lub walcowaty, zwężony u nasady. Barwa od białawej przez bladobrązową, kasztanową do czerwonobrązowej, pokryty brunatną lub jednobarwną siateczką. Bez pierścienia.

Miąższ

Biały, tylko pod skórką kapelusza brązowawy; początkowo bardzo twardy, później miększy. Na powietrzu nie zmienia barwy. Zapach grzybowy, wyraźny, kojarzony z orzechami laskowymi; smak łagodny, lekko słodkawy.

Wysyp i zarodniki

Wysyp oliwkowy do oliwkowobrązowego. Zarodniki gładkie, wrzecionowate, zwykle 13–16 × 4–5 µm (opisy podają szersze zakresy, do 10,5–19 × 4–7 µm).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy (ektomykoryza) z drzewami i krzewami liściastymi, zwłaszcza z dębami (w tym dębem korkowym), bukami i kasztanem jadalnym, a także z poziomkowcem, wrzośćcem i czystkami; woli gleby kwaśne. Gatunek ciepłolubny; owocniki najczęściej pojawiają się w upalnych okresach lata i jesieni. Rośnie też przy drogach i w parkach.

Występowanie. Europa (głównie basen Morza Śródziemnego i południowo-wschodnie regiony; poza nimi rzadki), Afryka Północna; według części opisów także Ameryka Północna, Korea i Japonia, choć nowsze badania molekularne wskazują, że azjatyckie i część północnoamerykańskich borowików to inne gatunki. W Polsce bardzo rzadki, na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski z kategorią E (wymierający, krytycznie zagrożony); umieszczony także na czerwonych listach m.in. w Czechach, Niemczech, Danii, na Litwie, w Norwegii i Holandii. Nie podlega ochronie prawnej w Polsce (Dz.U. 2014 poz. 1408).

Owocnikowanie. Od maja do września (w rejonach śródziemnomorskich także jesienią, a lokalnie nawet zimą).

Z czym można go pomylić?

• Boletus reticulatus (borowik usiatkowany) — Jaśniejszy, często popękany kapelusz bez kasztanowobrązowych i czarniawych odcieni; trzon jaśniejszy, z wyraźniejszą, białawą siateczką, często sięgającą nasady.
• Boletus edulis (borowik szlachetny) — Jaśniejszy kapelusz, w wilgoci lepki; jaśniejszy trzon z ostrą, białą siateczką. Rośnie później w sezonie, przy niższych temperaturach, głównie pod świerkami. Mikroskopowo ma zżelowaciałe końce strzępek skórki.
• Boletus pinophilus (borowik sosnowy) — Rośnie pod drzewami iglastymi, głównie pod sosną zwyczajną; kapelusz czerwonobrązowy. Mikroskopowo ma bardziej rozdęte, maczugowate do wrzecionowatych końce strzępek skórki.
• Butyriboletus regius (borowik królewski) — Uwaga: podobny gatunek chroniony (ochrona ścisła), którego nie ma w Atlasie. Kapelusz różowy do różowoczerwonego, rurki i pory jasnożółte, trzon żółty z drobną żółtą siateczką, miąższ żółty. Nie zbierać.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Opisany przez Pierre'a Bulliarda w 1789 r.; Bulliard nazwał go po francusku le bolet bronzé i zaznaczył, że w innych krajach nazywano go „czarnym borowikiem”.
• W różnych językach ma poetyckie nazwy: po grecku vasiliko („królewski”) i kalogeraki („mały mnich”), po włosku porcino nero, po baskijsku ontto beltza („czarny grzyb”).
• W okolicach Borgo Val di Taro we Włoszech borowik ciemnobrązowy, szlachetny, usiatkowany i sosnowy objęto wspólną nazwą pochodzenia Fungo di Borgotaro; zbiera się je tam i eksportuje od wieków.
• Na wyspie Gomera (Wyspy Kanaryjskie) można go znaleźć nawet w lutym; w niektórych supermarketach w Niemczech sprzedaje się go za bardzo wysoką cenę.