Czubajeczka brązowoczerwonawa

Opis

Czubajeczka brązowoczerwonawa to drobny grzyb o kapeluszu kilku centymetrów, pokrytym brązowymi, winnobrązowymi lub fioletowobrązowymi łuseczkami na bladoróżowym tle, zwykle z większą łuską pośrodku. Ma białe, wolne blaszki, cienki trzon różowawobrązowy z pierścieniowatymi łuskami i wąski pierścień, który z czasem zanika. Miąższ lekko czerwienieje i pachnie owocowo.

Rośnie od lipca do października na skrajach lasów, w parkach i ogrodach, na trawnikach i na ziemi bogatej w próchnicę. W Polsce jest rzadka i figuruje na Czerwonej liście, ale częstsza w południowej Europie.

Ze względu na miejsca występowania łatwo ją pomylić z twardzioszkiem przydrożnym lub gąską ziemistą, co było przyczyną zatruć. Zawiera amatoksyny jak muchomor zielonawy. Nie zbieraj drobnych czubajeczek do jedzenia; trucizny nie da się usunąć w kuchni.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 2,7–6 cm. Początkowo wypukły z tępym garbkiem (lub półkulisty), później rozpostarty, u starszych nieco wklęsły; brzeg podwinięty. Skórka popękana na ziarniste łuseczki: brązowe, winnobrązowe lub fioletowobrązowe łuski na bladoróżowym tle; młody czerwonobrązowy, z wiekiem blednie do bladoróżowobrązowego. Zwykle duża, nierozerwana łuska pośrodku. Miąższ w kapeluszu mięsisty.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki wolne (niezrośnięte z trzonem), bladokremowe do białych, rzadkie, czasem rozwidlone, z drobnymi blaszkami pośrednimi; ostrza bardzo drobno karbowane.

Trzon

Wysokość 2–5 cm, średnica 0,3–0,9 cm, cylindryczny. Wąski pierścień zanikający u dojrzałych owocników. Nad pierścieniem białawy do różowawobrązowego, pod nim różowawobrązowy do jasnofioletowego, z kilkoma przerywanymi pierścieniowatymi brązowymi łuskami ułożonymi jedna nad drugą (opisywane też jako ciemnobrązowa strefa pierścieniowa).

Miąższ

Biały, w uszkodzeniu i po przekrojeniu nieco czerwieniejący. Zapach owocowy (opisywany jako zapach niedojrzałych owoców); smak łagodny – nie wolno go sprawdzać; nie należy próbować miąższu żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki eliptyczne do owalnych, 6–9 × 3,5–5 µm (opisy podają różne zakresy), dekstrynoidalne (w odczynniku Melzera czerwonobrązowe).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Typ odżywiania nie jest opisany (czubajeczki są zwykle saprotrofami); rośnie pojedynczo lub w niewielkich grupach na skrajach lasów, w parkach i ogrodach, na gołej ziemi bogatej w próchnicę, często w miejscach działalności człowieka, także na trawnikach i polach.

Występowanie. W Europie Środkowej rzadka, częściej w Europie Południowej i w ciepłych regionach Europy, także w Wielkiej Brytanii i Niemczech; w Azji od Turcji i Iranu po wschodnie Chiny. W Polsce rzadka: do 2003 r. opisana tylko z Roztoczańskiego Parku Narodowego; na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006) ma status V (narażona na wyginięcie). Występuje też na listach zagrożonych w Niemczech i Danii. Nie jest objęta ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od lipca do października.

Z czym można go pomylić?

• Marasmius oreades (twardzioszek przydrożny) — Rośnie na trawnikach (często w kręgach), kapelusz jasnobrązowy bez łusek.
• Tricholoma terreum (gąska ziemista) — Opisano pomyłkę z gąską ziemistą (zatrucie rodziny w Salon-de-Provence); szczegółowe różnice – brak danych.
• Macrolepiota procera (czubajka kania) — Bywa mylona; szczegółowe różnice – brak danych.
• Agaricus bisporus (pieczarka dwuzarodnikowa) — Opisano zatrucie w Turcji po zebraniu razem z pieczarkami; różnice – brak danych.
• Lepiota brunneolilacea, Lepiota helveola (czubajeczka cielista) — Również trujące, drobne czubajeczki; L. brunneolilacea ma pierścień zielonkawoszary i rośnie na glebach piaszczystych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Śmiertelnie trujący; powoduje ciężkie do śmiertelnych zatrucia amatoksynami, o przebiegu podobnym do zatrucia muchomorem zielonawym.

Toksyny. amatoksyny (alfa-amanityna) – hepatotoksyczne, jak u muchomora zielonawego

Objawy zatrucia. Objawy początkowo żołądkowo-jelitowe (nudności, wymioty), po kilku dniach uszkodzenie wątroby. Ostre objawy żołądkowe mogą wprowadzać w błąd, jeśli grzyba nie zidentyfikowano, i opóźniać leczenie chroniące wątrobę. Ok. 100 g może spowodować ciężkie uszkodzenie wątroby. Opisano zgony (Hiszpania 2002 r.; cztery osoby z jednej rodziny w Tunezji w 2010 r.) oraz grupowe zatrucia (Iran 2018 r.).

Czas do pierwszych objawów. Ok. 10 godzin od spożycia do pierwszych nudności i wymiotów.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia jakąkolwiek czubajeczką lub muchomorem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest szpitalne (nawodnienie, leczenie swoiste, a w razie niewydolności wątroby przeszczep).

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Opisali ją w 1889 r. szwajcarscy botanicy Chodat i Martin, którzy znaleźli ją na poboczu dróg w Genewie.
• Amanitynę można wykryć w moczu 36–48 godzin po spożyciu.
• W Polsce do 2003 r. znano ją tylko z Roztoczańskiego Parku Narodowego.
• W 2013 r. w Turcji jedna osoba przeżyła zatrucie po zjedzeniu pięciu okazów zebranych razem z pieczarkami.