Czubajeczka kasztanowata

Opis

Czubajeczka kasztanowata to bardzo mały grzyb: kapelusz ma zwykle 1–4 cm średnicy, jest rudobrązowy do czerwonobrązowego i popękany na drobne łuseczki, które odsłaniają biały lub kremowy spód. Blaszki są białe lub kremowe i nie przyrastają do trzonu. Cienki trzon ma biały, gładki wierzch, a poniżej strefy pierścieniowej jest łuseczkowaty i brązowawy; prawdziwego pierścienia zwykle nie ma.

Jest saprotrofem i rośnie w lasach liściastych i iglastych, najczęściej od września do listopada, pojedynczo lub w małych grupach. W Polsce jej rozmieszczenie jest słabo poznane.

To gatunek śmiertelnie trujący, zawierający amatoksyny, a przy tym drobny i podobny do wielu innych czubajeczek, które rozróżnia się dopiero pod mikroskopem. Nie zbieraj żadnych małych grzybów o łuskowatym kapeluszu i wolnych, białych blaszkach. Trucizny nie da się usunąć w kuchni.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Mały: średnica 1–4,5 cm (opisy podają także wartości do 3 cm); początkowo wypukły, potem płaski z tępym garbkiem. Powierzchnia pomarańczowobrązowa do czerwonobrązowej, koncentrycznie popękana na ziarniste, włókniste łuseczki z odgiętymi końcami, na białym lub kremowym tle. Brzeg jaśniejszy i mniej łuseczkowaty.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki wolne (niezrośnięte z trzonem), brzuchate, stłoczone, szerokości ok. 3 mm, o gładkich ostrzach; barwa od białej do kremowej.

Trzon

Wysokość 4–6 cm (opisy podają także wartości do 8 cm), grubość 1,8–3 mm, cylindryczny, nieco rozszerzony ku podstawie, najpierw pełny, potem pusty. Pierścienia zwykle brak – jest tylko strefa pierścieniowa na ok. 2/3 wysokości. Powyżej strefy trzon gładki, biały; poniżej łuseczkowaty, jasnobrązowy do brązowego, łuseczki ułożone wieńcowato, w barwie kapelusza. Z podstawy wyrastają białe sznury grzybniowe.

Miąższ

Biały, zapach podobny jak u czubajeczki cuchnącej (Lepiota cristata); smak opisywany jako łagodny – nie wolno go sprawdzać, nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki cienkościenne, o dość nieregularnym kształcie, z dużą boczną ostrogą, amyloidalne, 9,5–13 × 3,8–5,2 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof. Rośnie w lasach liściastych i iglastych, na glebach gliniastych i zasadowych, ale także kwaśnych, na igliwiu; pojedynczo lub w małych grupach.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniona w Europie, Ameryce Północnej i w strefach umiarkowanych Azji; podawana też z Indii, Nepalu, Tajlandii i Papui-Nowej Gwinei. W Polsce do 2003 r. znano 7 stanowisk, rozmieszczenie niedokładnie poznane; gatunek nie figuruje na Czerwonej liście z 2006 r. Nie jest objęta ochroną prawną. Bywa opisywana jako niezbyt częsta.

Owocnikowanie. Od września do listopada.

Z czym można go pomylić?

• Lepiota brunneoincarnata (czubajeczka brązowoczerwonawa) — Kapelusz z fioletowym odcieniem, trzon pod pierścieniem strefowo łuskowaty. Gatunek również uważany za silnie trujący.
• Lepiota pseudohelveola (czubajeczka różowobrązowa) — Ma błoniasty pierścień, na kapeluszu brak czerwonawych odcieni.
• Lepiota boudieri (czubajeczka brązowożółta) — Kapelusz mniej łuskowaty, nieprzyjemny zapach.
• Macrolepiota procera (czubajka kania) — Czubajka jest wielokrotnie większa, z ruchomym pierścieniem i wężowatym wzorem na trzonie. Dalsze różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Śmiertelnie trujący; zawiera amatoksyny uszkadzające wątrobę.

Toksyny. amatoksyny (potencjalnie śmiertelne, działają na wątrobę)

Objawy zatrucia. Zatrucie amatoksynami (cyklopeptydowe) zaczyna się po wielu godzinach od silnych dolegliwości żołądkowo-jelitowych, po których może nastąpić pozorna poprawa i uszkodzenie wątroby (a także nerek) z możliwością zgonu. Toksyn nie niszczy gotowanie ani suszenie.

Czas do pierwszych objawów. Dla zatrucia amatoksynami zwykle ok. 6–24 godzin od spożycia.

Co robić. Przy każdym podejrzeniu zatrucia grzybem z amatoksynami natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie, bo pozorna poprawa jest zwodnicza. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest wyłącznie szpitalne.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Gatunek opisał francuski mykolog Lucien Quélet w 1881 r.
• Polska nazwa pochodzi z 2003 r. (Władysław Wojewoda); do tego roku w polskim piśmiennictwie podano zaledwie 7 stanowisk.
• Angielskie nazwy potoczne to chestnut dapperling i petite parasol.